Est int totu is giornales e in totu is telegiornales sa disaura de Niscemi. In is imàgines chi lompent dae sa tzitadina sitziliana si bient caminos truncados, domos isciusciadas, segados fungudos in s’asfaltu e una franada manna unos cantos chilòmetros chi a bellu a bellu est leende·si fatu su corru de sa bidda chi abrontat a su pranu de Gela. Sa zona ruja s’ammanniat e prus de 1.500 persones ant dèpidu abbandonare is domos issoro dannificadas, e non ddoe ant a pòdere torrare mai prus.
Segundu is espertos, però, sa neghe de custa tragèdia no est totu totu de su tziclone Herry. Sa bidda difatis est collocada subra unu pìgiu de arena chi imbarat in pitzu de una fundamentu de arghidda impermeàbile. Cando proet meda, s’abba intzupit s’arena, su terrinu non poderat prus e làssinat a giosso. A totu custu s’annanghent dècadas de urbanizatzione chi no ant tentu contu de unu territòriu chi giai dae sèculos aiat iscoviadu sa natura franosa sua.
Un’iscenàriu chi, pro chie connoschet s’istòria de sa Sardigna, no est nou. Is fertas abertas in su terrinu de Niscemi, in custu 2026, arribbat finas a is montes de s’Ogiastra. Is imàgines de sa Sitzìlia torrant regordant meda a Gàiru Betza, bidda abbandonada a pustis de s’alluvione de su 1951.
Intre su 14 e su 19 mese de ladàmine 1951, una temporada mala, cun abba pròina de sighidu, aiat corpidu su territòriu s’ala orientale de sa Sardigna. Bator dies de abba a istrachessu aiat dannificadu sa regione, prus che totu su territòriu gairesu chi, pro more de sa cunformatzione de su terrinu, a pagu a pagu, nche fiat liscinende conca a su riu Pardu, chi in is sèculos aiat giai isdebilitadu is duas pinnas de su bacu.
Sa gravidade de sa situatzione aiat cumbintu is autoridades a pigare sa detzisione de abbandonare sa bidda e de torrare dda fraigare in un’àteru logu. Nointames, sa comunidade non fiat resèssida a agatare un’acòrdiu pro su giassu acanta torrare a fàghere sa bidda noa, causende sa partzidura de is abitantes de Gàiru in tres localidades: Gàiru Sant’Elena, Gàiru Tacu Isara (Genna ‘e ‘Ua, mutidu peri Gàiru Scalu) e Gàiru Cardedu.
Gàiru Sant’Elena, torrada a pesare pagos metros a pitzu de sa bidda betza; Gàiru Tacu Isara, italianizadu in Taquisara, unu bidditzolu galanu de unos 300 abitantes, nòdida pro s’istatzione de su trenu e pro is grutas suas; Gàiru Cardedu, costruida a nou a presu de mare, in su sartu de Sessei.
Oe Gàiru Betza est una bidda “pantàsima”, bisitada dae turistas e fotògrafos, ma est fintzas unu monumentu mudu intregadu a sa fragilidade de su territòriu. Is domos suas in ruina contant un’istòria de dolore, de disterru e rinàschida fortzada. Una letzione chi, pro medas geòlogos, no dd’amus mai imparada a beru.
S’acàpiu chi aunit Niscemi a Gàiru est su matessi: un’Itàlia pesada in territòrios cun ecuilìbrios precàrios, in ue s’abba sighit petzi is leges de sa fìsica e chircat su caminu prus lestru cara a mare. Su problema naschet cando addòbiat tzentros abitados fraigados in terrinos fràgiles, sena una pranificatzione adecuada e sena unu mantenimentu continu de su territòriu.
Eris in Ogiastra, oe in Sitzìlia, su resurtadu non càmbiat: abitantes semper in anneu, comunidades custrintas a lassare is domos issoro, identidades chi arriscant de si pèrdere.
Atividade realizada cun su contributu de sa Regione Sardigna – IMPRENTAS 2025-2026. LR 22/2018, art 22. Attività realizzata col contributo della Regione Sardegna – IMPRENTAS 2025-2026. LR 22/2018, art. 22
