Custu est su de ses episòdius de sa prima istajone de su podcast “Umbras de Sardigna”. Est unu podcast prodùidu dae s’Assòtziu Culturale Arvèschida in paris cun sa rivista Istòrias e comente narat su sutatìtulu faeddat de “crònaca, mistèrius, inchiestas”.
S’istòria de Francesco Serra, furadu a pipiu in Talana in su 1928 e bèndidu in su desertu lìbicu. Fiat crèschidu sena identidade finas a cando agatat sa famìlia sua de orìgine in Sardigna, belle baranta annos a pustis. A traessu de fatos drammàticos, sa Segunda Gherra Mundiale e s’arribbu a Sitzìlia, sa gana de chircare sas orìgines pròpias at permìtidu in fines a s’òmine de agatare s’identidade sua.
Su contu est de Ivan Marongiu
Nci tenit una stòria in Ogliastra chi parit ndi siat essia de unu romanzu, chi perou est una stòria sucèdia de a berus. Chistionat de unu fatu acontèssiu tra su mudìmini de is montis de Talana e su desertu stremenau de su Sahara, e chi tenit cumenti protagonistas unu pipiu e sa famìlia sua chi, po casi corant’annus no at mai sensau de dd’aspetai. Est sa stòria de Franciscu Serra, po totus Chiccheddu. Unu pipiu nàsciu in Talana, bènniu a mancari in su 1928 e torrau a agatari a mannu in Sicìlia, a pustis de àiri colau belle totu sa vida sua in Àfrica.
Unu acontessimentu malu a ddue crei, chi cun grandu spantu nd’iant fueddau totu is giornalis de tandu. Su Corriere della Sera, su 4 de martzu 1971, iat scritu de “L’odissea di un uomo senza nome”. Il Messaggero Sardo, in su mesi de freàrgiu 1972, iat scritu “clamorosa vicenda dello smemorato di Talana”, e un’àteru artìculu de su 1969 iat chistionau de “il beduino di Talana”.
Ma a in antis de is tìtulus de is giornalis, primu de is perìtzias de is tribunalis, ddue fiat sceti unu pipiu. Unu pipiu nàsciu su 27 de cabudanni de su 1923 in Talana, fixu de Anania Serra e Maria Agostina Serra. In bidda totus ddu tzerriànt Chicheddu. Tandu Talana fiat cumenti est oi etotu, una bidda pitica acantu si connosciat totus.
Is domus, su sartu, is famìlias, is pegus, is stagionis: totu sighiat sempri su pròpiu andamentu e su pròpiu òrdini, e a intru de cuss’òrdini, su perdimentu de unu pipiu est una cosa chi non si podit baxulai. Su 30 de martzu 1928, Franciscu teniat cuàtur’annus. De suncunas fiat sparèssiu!
Sa famìlia su dd’iat circau a perdas pesadas. Dd’iant circau is parentis, is amigus, is bixinus de domu, totus. Ma de issu mancu spera. Nisciun’arrastu, nisciuna risposta. Nudda, sceti trumentu e su disisperu.
Po parìcius annus sa giustìtzia iat sighiu a fueddai de unu perdimentu. Ma is talanesus, e poi is giornalis puru, iant inghitzau a non chistionai prus de unu pipiu chi si fiat pèrdiu, ma de unu pipiu furau.
De Chicheddu nemus nd’iat torrau a scìri cosa, cumenti chi dd’essi ingùrtiu sa terra. Unu dìciu antigu narat: Chi nemus dd’ofendit, sa terra ciai ddu rendit. E difatis a Chichinu calincunu dd’iat ofèndiu e non ndi dd’iat torrau.
A Franciscu Serra nde dd’iant furau, no si scìt e chini e nimancu poita, de su sartu de Talana. Dd’iant atacau po unas cantu dìs in una ruta e a pustis nde dd’iant leau a Casteddu. In Casteddu dd’iant intregau a cumerciantis de laori chi nci dd’iant imbarcau in una navi chi nci dd’iat portau a Nordàfrica, acantu dd’iant donau a caravaneris lìbicus.
Ma de custu contu no est seguru nudda. Su Corriere della Sera de su 5 de martzu 1972 difatis scrìt de unu pipiu “furau de is crabonàius in su sartu de Talana e bèndiu a camelleris lìbicus”. Il Messaggero Sardo de su freàrgiu 1972 chistionat de unu piciocheddu bèndiu po unus cantu mous de trigu a cummerciantis bèrberus”.
Sa cosa segura fiat ca Chicheddu fiat sparèssiu. In Lìbia dd’iat comporau una famìlia àraba de s’òasi de Cufra. Sendu piticu meda, Chicheddu in pagu tempus iat imparau s’àrabu e s’iat scarèsciu su sardu, is orìginis suas, sa Sardigna e Talana. Iat cambiau limba, logu e fida. E su nòmini puru dd’iant cambiau. Dd’iant postu Annuf.
Su desertu iat pipau su postu de is montis ogliastrinus. S’arabu su de su talanesu, e sa luta po campai si nd’iat pigau su postu s’allirghia de sa pipiesa.
Bivit in una tenda cun pagu cosa de papai, sacrificau de su traballu, obrigau de su babbu e de sa mamma nous, Ali e Uarda a atèndiri su bestiàmini. Ddu pesant non cumenti unu fillu, ma che unu tzeracu.
Immoi, pensai bosàterus cumenti a unu pipiu piticu ddi potzat mancai sa stima de sa mama, is imprassus sùs, sa boxi e s’arrespiru sù. A Chicheddu dd’iant chitau de totu custas cosas e a s’imbessi iat dèpiu baxulai angarias e punitzionis chi dd’iant lassau fintzas marcus in sa carena.
Mancari aici, perou, in cussa fida disapiedada, calincuna cosa sighit a bìviri in sa menti sua. Un’arregordu dèbili, una boxi. De tanti in tantu, a noti, in su sonnu ddi torrànt a conca fueddus in sardu cumenti “titia”, opuru “mama”, e s’arregordàt su leminàrgiu de sa domu sua de Talana, sa bentina de su portali, is matas, su sonu de is pitiolus de is brebeis. Buconis de Sardigna chi sighiant a bìviri suta s’arena de su tempus.
A issu custus regordus ddi pariant bisus, po mori ca su babbu e sa mama arabus dd’iant nau ca fiat fìllu insoru, mancai no ddu tratarint cumenti unu fixu. Po issu no ddue teniat carignus o fueddus de denghi, ma traballu, bestonadas e fueddus malus.
Totu càmbiat medas annus a pustis, candu una feminedda bècia, sa nannai de sa famìlia acantu fiat, dd’iat scoviau unu segretu. Sa becitedda, a in antis de si mòrriri, dd’iat trogau cussa beridadi chi issu, Franciscu, oramai òmini fatu, suspetàt giai de meda. Custa fèmina, Fatma, primu de si mòrriri, dd’iat nau ca issu non fiat de incuna, ma ca nde dd’iant batiu de Itàlia a piticu, ca dd’iant comporau mercantis chi cumerciànt tra Sardigna e Nord Àfrica.
Custa cunfessioni dd’iat trumbullau meda, ma perou iat donau unu sentiu a totu is regordus annapaus chi a noti ddi essiant a pillu in sa menti, aici cumenti su de essi de unu naturali diversu de is àterus, prus che totu po sa carri prus crara.
Sa fida sua fiat cambiada in una furriada de ogus: issu non fiat fillu de cussa famìlia, non fiat nàsciu incuni, no aparteniat a cussu desertu. Fiat unu stràngiu in una terra chi dd’iat pesau chentza de ddu cunsiderai a beru cumenti fillu sù.
Cussa fèmina bècia, in prus, dd’iat donau puru una medalliedda chi Chichinu buxuat candu fiat arribbadu. In cussa medalliedda ddue fiat unu nòmini scritu: Giuseppe Di Bello. Cussu nòmini po issu est unu agànciu, fortzis no est su nòmini beru cosa sua, ma est s’ùnicu acàpiu chi ddu podit axudai a cumprèndiri e chini est in beridadi.
A s’ora sellat de si nd’andai de incuni, de si fuiri de cussu logu. De custa manera cumentzat sa segundu parti de sa fida tribuliada sua. Sa primu est sa de su pipiu chitau de sa famìlia bera, sa de duas est sa de s’òmini chi bolit agatai is arraixinas suas.
De immoi in susu, perou, su contu de cumenti fiant andadas is cosas càmbiant cunforma a is versionis. Sa primu chistionat mesis e mesis de biaxu in su desertu, po prima solu e poi cun una caravana de mercantis.
Lompit a Egitu chi in cussu tempus, fiat unu campu de batalla intre inglesus e tedescus. Ma sa Segundu Gherra Mundiali po Franciscu “Giuseppe Di Bello”, contendu puru totu is dificultadis e su perìgulu, fiat stètia una fortuna: difatis dd’iat permìtiu de atobiai una tropa de sordaus britànnicus chi cumprendiant s’arabu e ddis iat contau sa stòria sua. Cussus biendudeddu totu malitrassau, famiu e abatilau, nd’iant tentu pena e dd’iant donau a papai, a bufai, bestiris nous e unu logu acantu si incontonai.
In is dìs infatu Franciscu Serra movit paris cun is militaris inglesus conca a Trìpoli. A pustis de unu biaxu de 1100 chilòmetrus in su desertu su cunvògliu lompit a Misurata, in Lìbia. Is sordaus britànnicus, fadiaus e istracus, chentza de si ndi sapiri, s’acòilant po sa noti in unu campu minau de is tedescus.
De suncunas si sciopat una mina e belle totus is militaris abarrant mortus. Si sarbant in dùs sceti: unu sordau e Francesco “Giuseppe Di Bello”. Mancai cun calincuna feria, arrenèscint a arribai a Trìpoli. De Trìpoli Chicheddu circat de pigai una navi po ndi torrai a Itàlia, ma no nci arrenescit. Abarrat po una pariga de annus ancora in Lìbia finas a candu un’impresàriu sicilianu, Calvani, si ddi fiat incarèssiu e iat fatu una regorta de dinari po ddi pagari su biaxu. In prus su Minsennori de Trìpoli dd’iat procurau una lìtera de acumpangiamentu po pòdiri imbucai in Itàlia.
Su 26 de martzu 1961, Chicheddu Giuseppe Di Bello fiat isbarcadu a Siracusa. Segundu un’àtera versione contada in un’artìculu de su Corriere della Sera de su de 4 martzu 1971, a pustis ca sa nannai dd’iat scoviau su segretu, su talanasu si fiat fuiu in su desertu. Pagu a pustis iat atobiadu una cambarada de ebreus e iat sighiu su biaxu cun issus. Cun custus giudeus, ca dd’ant a cambiai su nòmini in Mohammed, at a barrai unus cant’annus.
Lòmpius a sa làcana de sa Lìbia sa caravana colat in pitzus de unu campu de minas chi ocit a totus, transi a Mohammed chi feriu, sighit a caminai finas a Misurata. In custa citadi su talanesu bivit cun medas dificultadis, fendusì fintzas calincunu annu de presoni.
In su 1949, in is annus chi sa Lìbia est otenendi s’indipendèntzia, Mohammed arrenescit a si nd’andai: s’imbarcat in una barca de piscadoris e arribbat a Sicìlia. Is autoridadis italianas pensant ca siat unu pròfugu e ddi donant unu nòmini provisòriu: Giuseppe Di Bello, de 25 annus.
Inoi is versionis torrant a obiai a pari. In Sicìlia Chicheddu Giuseppe di Bello circat de si fai una fida noa. Traballat cumenti imbrachinadori e in su 1962, si coiat cun una picioca de Solarino, de sa provìncia de Siracusa, Anna Barbagallo. Ant a abbarrai paris finas a sa morti.
Ma su disixu de connòsciri s’orìgini sua dd’iat cumbintu a chistionai de sa stòria sua a is giornalis. Sperat chi calincunu ddu connòsciat, contat su chi ddi fiat incapitau a unu giornalista de sa rivista de Famiglia Cristiana.
Giuseppe Di Bello non chircat una famìlia sceti, ma bolit una prova, bolit sa seguresa de pòdiri nai “deu a unu tempus, in un’àteru logu fia su tali. Deu no ndi seu bènniu de su nudda!” A pustis de s’apellu sù si presentant diversas mammas chi iat pèrdiu su fillu insoru, ma nisciuna fiat sa sua.
In su mesi de orgiolas de su 1966, su giornali Stop, iat publicau sa stòria sua e una fotografia. Cussa fotografia po cumbinatzioni nci fiat inferta in is manus de unu talanesu chi biviat in Continenti. Biendi sa fotu, a s’aèrgiu ddi fiat partu de is Serras de Talana.
Cuss’òmini, ca is su giornali naràt ca fiat arribbau de su desertu, podiat essi a beru cussu piciocheddu mancau medas annus primu de Talana. Sa noa arribat a origas de is fradis Serras chi fiant in Sardigna, Antonietta e Giuseppina, mentras Micheli fiant in Roma.
Su Corriere della Sera de su 4 de martzu de su 1971 scrìt ca candu sa noa de Di Bello lompit a Sardigna gràtzias a is giornalis, is fradis Serras fiant galu circandu su fradixeddu insoru.
Micheli, difatis, su 27 de austu pigat de manu e andat a Sicìlia po bìri chi a beru Giuseppe Di Bello podiat essi su carrali sù. Sa speràntzia est manna. Is dùs s’atòbiant e mancai sa difidèntzia, cumentzant a fueddai, a si connosci. Su contu de Di Bello torràt in totu: is annus, is logus, s’assimbillu.
Finas a tandu is Serras teniant sceti sa speràntzia, calincunu indìtziu, ma nudda de prus. De cussu incontru perou cumentzat a s’istantargiai un’idea prus segura, una beridadi prus fundada. Micheli càstiat cuss’òmini, dd’ascurtat, osservat sa faci, su modu de fai, sa fisòmina. A bellu a bellu is sensatzionis si furriant a certesa: cuss’òmini chi tenit de sa nanti, Giuseppe Di Bello bènniu de Lìbia, iat pòdiri essi a beru Chicheddu.
Su 29 de austu 1966 su còixu de sa famìlia Serra movit a Roma po scìri de su fradi s’èsitu de s’atòbiu. Micheli fiat seguru: Giuseppe Di Bello in berteru fiat Francesco Serra, Chicheddu. Su 6 de austu 1967 totu is fradis e unu connau andant a Siracusa po ddu connosci de persona. Una bia chi s’agatant faci a faci cun issu si ponint totus a pràngiri. Cuss’òmini fiat Chicheddu, su fradixeddu insoru furau casi 40 annus primu. Si podeis pensari su brexu, s’allirghia, is bàsidus e is imprassus. In finis fiat acabbada cussa penitèntzia chi aturàt de medas annus e chi iat postu in tristura una famìlia e una bidda intrea.
Su 25 de cabudanni 1967, a is 5 de merì, a pustis de 39 annus, 6 mesis e 3 dìs, acumpangiau de sa mulleri Anna Barbagallo, Franciscu Serra fait sa torrada a Talana. A dd’aspetai ddue funt is parentis e bona parti de sa bidda prontus a ddu irriciri cun stima e emotzioni.
Candu Franciscu torrat a Talana, su passau torrat a pillu cumenti chi siat presenti. Cussa no est sceti sa torrada de un’òmini a sa bidda sua, ma est sa fini de un’ausèntzia, de unu corrutu chi fiat calau cumenti unu velu piedadosu in pitzu de sa bidda.
Sa scena est ispantosa e cummoventi, mancai de is fotografias de cussa dì non bessat a campu totu s’emotzioni e sa cuntentesa de su momentu. Sa genti firma, is caras sèrias, is ogrus chi circant de connòsciri in sa faci de cuss’òmini sa bisura de cussu piciocheddu chi si fiat pèrdiu.
Is parentis casi no nci creint, poderant s’arrespiru, si sfrigòciant is ogus. E issu, chi a pustis de àiri passau su desertu, sa guerra, su disterru, su disconnoscimentu, s’agatat de sa nanti a cussas domus, a is coloris de sa pipiesa sua. A pagu a pagu ddi torrant a mente is arregordus: arreconnoscit su bixinau sù, sa domu, is aposentus e fintzas is cosas chi ddue fiant a intru.
In cussu momentu de cuntentesa, perou, mancat una cosa: sa mamma Maria Agostina, chi dd’iat aspetau finas ùrtimu, non ddue fiat prus. Si fiat morta in su 1963, mentras su babbu, Anania, dd’iat bintu su dolori medas annus primu, in su 1930.
In un’artìculu de su su Corriere della Sera de tandu si lixit: “A Talana Giuseppe Di Bello è accolto dalle sorelle: la somiglianza fra lui ed i Serra ed alcuni altri particolari convincono l’imbianchino che quella è la sua famiglia”. Funt 4 fueddus obiaus a pari, fritus e sèrius, chi perou scòviant una cosa manna:
S’acabbu de unu duda, su ricumponimentu de una fida segada. Mancari aici, perou, cussu non bastat. Nci bolit s’arreconnoscimentu de sa lei, una beridadi giurìdica. Serbit sa sentèntzia de unu giùixi chi dòngit legitimidadi a su chi su coru scìt giai.
Cumentzat duncas sa parti prus pagu emotzionanti de su contu, ma fortzis sa prus importanti: sa de is controllus, de is cartas e de is giùixis.
In su 1971, is perìtzias mèdicas fatas in s’Istitutu de meixina legali de s’Universidadi de Casteddu, iant cunfirmau ca Giuseppe Di Bello portàt sànguini de is Serras. In su 1972 , su dotori Alessandro Bucarelli, assistenti ordinàriu de su matessi istitutu, ndi bogat unu muntoni de paperis, gràficus, làstras e fotografias chi cunfirmant s’edadi de prus a mancu 50 annus.
Tra is elementus essius a pillu de sa perìtzia ddue tenit unu detàlliu particulari chi pertocat sa carena de s’òmini. Il Messaggero Sardo de su freàrgiu 1972 narat ca in is ossus de is peis, is fradis Serras, teniant unu piticu disperfetu: una essidura tra su didu mannu e is àterus didus, est a nai una forma ereditària connota cumenti “sindrome esostòsica mùltipla de Leri”. Unu sinnu de famìlia, eus a nai, unu piessignu de s’areu de is Serras. Custa fiat sa prova finali. Mancai su nòmini cambiau e is annus colaus in su desertu, su sànguini fiat cussu, e iat scoviau sa beridadi.
Arribbat in finis s’ùrtima udièntzia de sa càusa civili presentada de Giuseppe Di Bello po èssiri reconnotu cumenti a Francesco Serra, nàsciu su 27 de cabudanni 1923 in Talana. Fintzas a inoi torrat sa matessi imàgini: un’òmini chi pedit a su Stau no unu favori, ma su nòmini beru sù sceti.
Est custa, fortzis, sa chistioni prus de importu de totu su fatu chi eus contau. Ca sa stòria de Francesco Serra no est su contu de unu piciocheddu furau sceti. No est su dolori de is familiari o unu casu giuditziàriu sceti. Est su contu de ita bolit nai a pèrdiri s’identidadi.
Franciscu non circat sceti su passadu cosa sua. Circat unu logu firmu, un’apartenèntzia. Circat sa possibilidadi de no èssiri prus un’òmini provisòriu. Po custu sa stòria sua, oi puru, dda senteus aici meda. Ca balit po tutus, ca totus teneus su bisòngiu de sciri chini seus, de auba beneus, a cali logu aparteneus.
A pustis de su reconnoscimentu sù, Franciscu iat bìviu po un’arratu de tempus in Sardigna, in Casteddu, acantu iat agatau traballu. Ma poi si ndi fiat torradu a Sicìlia, acantu s’est mortu in su 2011.
Cando ddu preguntànt chi s’intendiat prus sardu o prus sitzilianu, spundiat:
«M’intendu italianu, nàsciu in Sardigna, fillu de sardus. S’acàpiu cun sa Sardigna dd’apu scobertu tardu, ma est forti etotu, mancari mulleri mia siat sitziliana».
Est una risposta bella meda, ca no ndi scancellat nudda. Non rinnegat sa Sicìlia, non rinnegat su desertu, non rinnegat sa fida bìvia. Ma torrat a pònniri a su centru sa beridadi agatada: nàsciu in Sardigna, fillu de sardus.
E tandu, a s’acabbu de custu contu abarrat s’imàgini de un’òmini chi at dèpiu atraessai su Noixentus po torrai a agatai a issu etotu.
Unu pipiu furau in su sartu de Talana.
Unu piciocu pesau in su Sahara.
Un’òmini arribbau a Sicìlia chentza de documentus.
Una cara publicada in is giornalis.
Unu fradi arreconnotu a pustis de casi corant’annus.
E abarrat fintzas sa boxi de sa memòria de sa genti, ca custa stòria no dd’at lassada mòrriri in is follus de is tribunalis o in is artìculus de is giornalis, ma dd’at furriada a contu. Unu contu postu in scenda in una rapresentatzioni teatrali cuncordada in su 2017 de Rita Atzeri e Vinicio Cannas.
Ca is comunidadis, a bias, sarbant is personas duas bortas: sa prima candu ddas agatant, sa segunda candu sighint a ndi chistionai.
E fortzis peruna serrada est prus giusta de is versu de sa poesia de Giovanni Agus de Talana, connotu Grillo, dedicada a Franciscu Serra, in s’òpera Istorias allegras e tristas.
Custa sa primu telada:
“Su Calvàriu de Franziscu Serra”:
Cust’istoria est troppu cummovente
chi spaccada su coro perra perra.
Comente b’at suffridu Signor Serra,
dae minore fizu innozente
e lu enden a cuss’intzvile zente
battoro mizza francos han collidu
omines ingratos de malu sentidu.
