Custu est su tres episòdius de sa prima istajone de su podcast “Umbras de Sardigna”. Est unu podcast prodùidu dae s’Assòtziu Culturale Arvèschida in paris cun sa rivista Istòrias e comente narat su sutatìtulu faeddat de “crònaca, mistèrius, inchiestas”.
Su contu est de Andrea Deidda
Su sèberu de su Guvernu de pònnere in Sardigna una parte manna de sos presoneris destinados a su 41-bis nd’at iscadiddadu sas protestas de sos sìndigos, apessamentados pro su guvernu de su sistema penitentziàriu e sotziale de sa Sardigna. Unu fatu chi torrat a allùere sa dibata subra su consideru de sa Sardigna, prus bortas castiada dae s’Istadu comente a colònia penale e terra de isulamentu.
Nc’est un’ària particulari chi imboddicat is sartus a sa periferia de Casteddu, Tàtari e Nùgoro. Non funt logus comente is àterus, ma logus de pena. Innoi s’agatant is tres presonis prus de importu de sa Sardigna: sa domu circondariali Ettore Scalas in Uda, Bancali in Tàtari, Badu ‘e Carros in Nùgoro.
S’ària chi s’arrespirat in mesu de is arrugas de su bixinau de Casteddu ‘e susu in Casteddu sàbadu 28 de freàrgiu no est sa de una dii comente atras. Unas duamila personas funt protestendi po un’obietivu. Intra sa genti, chi a nai sa beridadi no est meda ma si bolit fait intendi, si bint is fascias tricolores: prus de centu sìndigus arribaus de dònnia parti de s’ìsula. No funt innoi po pediri dinari, no pedint trasportus, ospidales o iscolas comenti acontèssit meda bortas. Funt innoi po manifestai contra a unu nùmeru e una sigla chi, de calincunu mese, funt grais coment’e unu macignu a pitzus de su benidori de sa Sardigna: 41-bis. Si tratat de su regìmene de presoni prus tostau chi nc’est in Itàlia. Ddu aiant progetau is magistraus Giovanni Falcone e Paolo Borsellino po cumbati sa mafia e isulai aici is esponentis prus perigolosus.
Su tema de su 41-bis in Sardigna est torrau a essiri a pillu medas bortas in is ùrtimus annos, ma oi sa timoria est manna diaderus. Totu nàscit de unu seberu de su Guvernu natzionali chi bolit torrai a organizai custu sistema de càrtzere. Immoi, in Itàlia, teneus pagu prus o mancu 750 presoneris cundennadus cun custu regìmene spetziali, istituìu uficialmenti apustis de su degolliu de Capaci e de via D’Amelio de su 1992 aundi fiant mortus pròpiu Falcone e Borsellino. Custus 750 òminis oi funt ispartzius in dòigi presonis distribuidas in otu regiones. Ma sa lìnia noa bolit una cuncentratzioni forti: is presonis “dedicadas” a su 41-bis ant a essi seti, partzìas in cincu regiones.
Est Innoi chi nàscit su “casu Sardigna”. Tres de custas seti presonis ant a essi in s’ìsula: sa domu circondariali de Uda in Casteddu, sa de Bancali in Tàtari e sa presoni stòrica de Badu ‘e Carros in Nùgoro. Su sutasegretàriu a sa Giustìtzia Andrea Delmastro, intervènniu a sa Conferentzia Istadu-Regiones in su mese de idas passau, at nau chi sa Sardigna, chi giai acollit prus de 90 presoneris in regìmene spetziali, si depet aprontai a ndi riciri in totu prus o mancu 240: una crèscida manna meda. Su resurtau est una sproporzioni chi at fatu nasciri sa protesta: s’Ìsula at a poderai unu terzu de is presoneris a su 41-bis. Est a nai una de tres partis de totu s’istrutura de màssima seguresa de s’Istadu at a gravai a pitzus de sa Sardigna.
Nc’est però una cunsighèntzia chi pertocat in manera funguda s’ecuilìbriu de s’Ìsula. Po is chi crìticant custa operatzioni, s’arribbu de prus de una chentina de boss mafiosus innoi arriscat de pegiorai is cunditzionis giai malas de is presonis, cun cunsighentzias po is deretus de is presoneris sardus etotu. Su sistema de is presonis de sa regione est giai in dificurtadi, ca acasàgiat prus de 2.600 personas in pagu prus de 2.500 postus a disponimentu.
Ma po cumprendi poita s’Istadu parit chi castit a sa Sardigna comente sa “presoni” preferida sua, nos tocat a torrai a goa in sa stòria. Su raportu intre cust’ìsula e su sistema de is presonis no est casuali, parit de prus unu progetu chi nàscit in s’Ottocentu, a pustis de s’Unità de s’Itàlia. In cussu tempus, s’Istadu italianu nou teniat duos problemas: de una parti is presonis de su continenti fiant prenas de genti e de s’àtera nci fiant logus meda chi no fiant curtivaus o chi fiant malos po sa saludi. Sa Sardigna parrit sa solutzioni perfeta. Fiat unu territòriu mannu, cun pagu genti, isulau e, massimamenti, cun medas areas chi apartenint a su demaniu.
Aici si podit spiegai comente funt nascias is colònias penales. In Casteddu po fai un’esèmpi is Salinas de Istadu donant su poderi de Santu Bartumeu (280 ètarus) a su Ministeru de sa Marina, sa pròpiu cosa sutzedit in s’Alighera cun sa tenuta Cuguttu. Est in custu cuntestu chi nàscit su modellu de sa Colònia Penali Agrìcula. Sa prima e sa prus famada est sa de Castiadas, dd’ant pesada in su 1875. Depeus cicai però de no cunfundi custas struturas cun is presonis chi seus accostumaus a connosci.
Castiadas non nàscit comente una presoni fata de murus e istangas, ma comente un’esperimentu de bonìfica de unu tretu de sartu mannu 6.500 ètarus. Is primus trinta presoneris chi arribant in su Sarrabus, acumpangiaus de seti guàrdias, agatant un’inferru fatu de matas fittas e paulis prenas de sìntzulas e malària. Su traballu insoru fiat su de fraigai sa presoni de issus etotu: depiant traballai sa terra, fai is arrugas, limpiai is arrius e fraigai is edificius chi depiant acollit is àterus chi ant a arribbai a pustis.
Ghiaus de s’ispetori generali Eugenio Oliveri, is presoneris, a pustis de ai fatu anda e torra in logus scunnotus, si firmant acanta a unu monti piticu narau Praidis, intra duos arrius: su Gutturu Frasca e su Baccu Sa Figu. Cussa de Castiadas divenit in pagus tempus sa colònia penali agrìcula prus manna de Itàlia. Su presoneri innoi fiat unu colunu obrigau. S’Istadu a cuddu tempus pensàiat chi su traballu podiat serbiri po torrai a educai sa persona, ma sa beridadi fiat meda meda prus legia. Documentus de archìviu nos contant de traballos peleosus de timi e de genti chi moriat a muntoni po mori de sa malària. Cussus òminis fiant in logus aundi nisciunu tzitadinu lìberu diat ai pensau mai de nci bìviri: fiant prus tzeracus chi traballadoris. Est Innoi chi nàscit s’idea de sa Sardigna comente terra de “servìtziu” po s’Istadu.
In su mentras chi is colònias agrìculas mudaìant su paisàgiu, arregordaus chi nàscit puru sa colonia penale de Isili (chi est ancora aberta), s’Istadu iscoberiat un’àtera utilidadi de sa Sardigna: s’isolamentu comente strumentu po su controllu sotziali e polìticu.
Giai a s’acabu de s’Ottocentu in Itàlia ativant su “domicìliu coatu”, unu seberu amministrativu po nci bogai de is citadis is personas cunsideradas perigulosas, est a nai anarchicos o brigantis, ma fintzas mafiosus o genti posta a un’ala, obrighendiddus a bìviri in comunus isulaus e suta controllu.
In s’interis de sa Prima Guerra Mundiali a contu de millas tzitadinus austrìacos e opposidòris polìticus ddos aiant serraus in logus a tesu, massimamenti in s’Itàlia de basciu e in is ìsulas. A sa fini de sa guerra, in medas biddas de sa Sardigna nci fiant 2.276 personas inserradas. Fintzas su regìmine fascista aiat aprontau presonis e internamentu. Su cunfinu no fiat formalmenti una presoni: sa genti podiat girai in sa bidda in tzertus oràrios, ma nci fiat s’òbligu de firma. Su confinu est esistiu fintzas in Sardigna, mancari cun nùmerus prus bascius. Teneus documentus chi nos contant sa stòria de is personas confinadas innoi. Ddos at postu impari su progetu de chirca “I campi fascisti” e gràtzias a custu podeus contai s’istòria de Rosa Raidich.
Rosa Raidich nàscit in su 1911 in Pazin. Oi est una citadi de sa Croàtzia, ma a s’acabu de sa Prima Guerra Mundiali intrat a fai parti de su Regnu de Itàlia. In is documentus de sa Politzia dda descriint comente “zìngara chentza domu” arrestada prus bortas po ai fatu resistèntzia o poita aiat furau (in calincunu casu su tribunali dda assolvit). A s’acabu de su 1938, apustis chi dd’aiant impresonada, dda portant a su cunfinu po 5 annos. Destinatzioni: Chiaramonti, provìncia de Tàtari.
Pagu prus de un’annu apustis dda mandant in Busache, fatu fatu in Ovodda, Foghesu e Seùlu. Is documentus e is lìteras chi issa iscrit a sa Prefetura de Nùgoro nci faint cumprendi sa misèria e sa poberesa chi biviat.
Ligeus sa pregunta de agiudu chi Rosa aiat fatu a unu brigaderi de is carabinieris:
“Egrègiu brigaderi, bos prego meda de m’iscusai po m’essi pigada sa libertadi de iscriri custas duas rigas ma mi òbligat sa misèria. Seu ancora abettendi s’agiudu de cunfinamentu, si pregu de si interessai. No apo tentu ancora nudda po su pipiu chi immoi tenit tres meses. Non m’ant donau nudda, comente fatzu cun cuatru pipios? Innoi non mi connoscit nisciunu”.
Po unos cantos istudiosus de istòria, su confinu de Rosa Raidich faiat parti de una strategia po bogai sa comunidade rom fora dae s’Istria. Di fatis intre is mesis de freàrgiu e làmpadas de su 1938 a atras famìlias rom nce ddas mandant a sa Sardigna de pretzisu in Orthullè, Bortigale, Ovodda, Talana, Lotzorai, Nurri, Pasada, Pàdria, Martis e Illorai).
Ma in Sardigna teneus un’ìsula in s’ìsula chi meritat un’atentzioni spetziali: s’Asinara. In su 1885 s’Istadu custringit is 500 abitantes chi nci bivint a si nde andai e a issu ndi leat finas is terrenus, po dda mudai in unu lazzarettu dedicadu a is marineris malàidus de colera e tubercolosi. Un’ìsula po sa cuarantena. De custu momentu s’Asinara isparessit de sa vida tzivili po diventai, po prus de unu sèculu, unu logu de segregatzioni. E puru innoi aberint una colònia penali agrìcula.
Est in s’interis de sa Gherra Manna chi diventat unu campu de detentzioni po milli e milli presoneris austro-ungàricos. E in prus in is annos Trinta, in su campu de cuncentramentu, in su mentras de sa gherra de s’Itàlia contra a s’Etiopia, a s’Asinara portant prigioneris africanus: intre custos nc’est Romanework Hailé Selassié, filla de s’imperadori Selassiè.
Ma sa genti oi s’arregordat de s’Asinara prus che totu po is annos de prumu e po sa gherra contra a sa mafia. De is annos Setanta, mancari sa genti de Portu Turre fiant arrenegada ca bidiat s’ìsula de s’Asinara ancora prus a tesu de issus e serrada, su sa presoni divenit una super presoni in italianu “supercarcere” aundi inserrant esponentis de primu livellu de Cosa Nostra, de sa Camorra, de is Brigadas Arrubias e de su banditismu sardu.
S’Asinara est su logu aundi s’Istadu ghetat sa genti prus perigulosa po s’òrdine pùbblicu e benit pensau comente su logu giustu po allebiai is problemas chi nci funt in is atras presonis de s’Itàlia: siat po cantu pertocat sa calidade de is presoneris siat po su nùmeru mannu meda de sa gente a palas de is istangas. Funt annos meda difìtzilis po sa giustitzia e sa respusta de si’istadu si depit fait intendi. Sa presoni benit numenada “lager de Istadu” aundi protestas de is presoneris e arrespustas de s’amministratzioni de su càrtzere andant impari.
Non fartant fintzas tentativos de fua, a s’acabu ant a essi a su mancu coranta. Ma s’ùnicu chi est arrennèsciu a si fuire est istau Matteo Boe. Totus arregordant su chi aiat fatu su primu de cabudanni de su 1986. Matteo Boe, de Lùvula, fia presoneri po mori chi aiat secuestrau a Sara Niccoli, una picioca filla de un’industriale de Siena, e depiat abarrai inserrau finas a su 2002. Aprontat sa fua cun un’atru presoneri, Salvatore Duras. Su pranu fiat perfetu: apustis de ai surrau una guàrdia, si fiant cuaus a intro de una gruta prima de lòmpiri a sa plaia aundi nci fiat una fèmina cun d’una barca chi ddos abettaiat: cussa fèmina fiat Laura Manfredi, sa cumpàngia de Boe. A Duras nci ponint pagu tempus a ddu pinnigai, Boe invecis est abarrau bandidendi cuendisì Còrsica.
Ma nc’est unu fatu acontessiu in su 1985 chi parit chi non tengiat purunu sensu. Est su mese de austu de su 1985. Dus òminis calant dae un’elicòteru in Cala d’Oliva e ddus portant in una domu: funt Giovanni Falcone e Paolo Borsellino, is duos sìmbulos de sa lota a sa mafia. Funt Innoi ca in Palermu funt in perìgulu. S’Istadu ddus serrat in s’Asinara po ddus sarvai ca non arrennescit a ddus amparai de atra manera. Abarrant inie pagu prus o mancu unu mesi, ant a essi chidas de isolamentu: is custu tretu de tempus is magistraus arrennescint a iscriri is otomila pàginas de su Maxiprocesso contra a sa Mafia.
Sceti in su 1992, a pustis de is stragis, s’Asinara diventat su sìmbulu de su 41-bis. A is meri de Cosa Nostra comente Totò Riina e Leoluca Bagarella ddus impresonant in Fornelli po cicai de impediri calesisiat cuntatu cun s’esternu. S’esperientzia de s’isula carcere acabat in su 1997, candu sa presoni serrat po lassai tretu a su Parcu Natzionali.
Ma su testimòngiu de sa seguresa massima no est isparessiu, dd’ant sceti postu de un’atra parti. Is colònias agrìculas bècias de Mamone, Isili e Is Arenas funt ancora abertas: tocat a nai puru chi funt is ùnicas chi esistint in Itàlia etotu in paris cun sa de Gorgona in Toscana. Ma oi rapresentant sa parte prus pitica de is presoneris chi nci funt in Sardigna. Sa parti manna de is issus bivit in is presonis noas de Uda e Bancali e in atras oto istruturas.
Torraus duncas a su chi bolit fai su Guvernu. Su chi presentant comente unu megioramentu, po sa Sardigna parit invecis una cunfirma de s’istòria sua. Su pranu bolit fraigai presonis dedicadas a su regìmene spetziali. No prus setzionis partzias in intro de istitutos chi acollint atrus presoneris, ma totu su presonis dedicadas a su 41-bis. Custu sèberu bolit arrispundi a una sentèntzia de sa Corte Costitutzionale de su 2025 chi narat chi serbit prus libertadi e prus oras de ària po is presoneris, a su mancu cuatro a sa die, ma chi arriscat faendi de aici de trasformai is presonis de Bancali, Uda e Badu ‘e Carroz presonis chi assimillant a unu “ghetto?”.
Immoe però su Guvernu est cicchendi de ghettai acua in su fogu e narat chi no nc’est nisciunu perìgulu. Segundu su sutasegretàriu a sa Giustitzia Andrea Delmastro, po sa Sardigna non c’est nisciunu perìgulu ca sceti Badu ‘e Carros at a essi totu intregada a su 41-bis, mentras is atras presonis ant a tenni setzionis dedicadas.
Sa timoria in Sardigna però abarrat, in paris a is umbras. Comente abarrat s’arregordu de s’urtima fua cando in su 2023 de Badu ‘e Carros unu boss nd’est calau de una ventana cun d’unu lenzolu. S’arribu de is presoneris de su 41-bis at a tenni cunsighèntzias in su territòriu? In Sardigna s’arribu de is parentis po fueddai cun is presoneris podet mudai is cosas? Su sistema sanitàriu s’at a carragiari is costus? Sa Sardigna arriscat de si trasformai in sa “Cayenna de Itàlia”? Po immoi is dimandas abarrant.
Atividade realizada cun su contributu de sa Regione Sardigna – IMPRENTAS 2025-2026. LR 22/2018, art 22. Attività realizzata col contributo della Regione Sardegna – IMPRENTAS 2025-2026. LR 22/2018, art. 22
