In totu sa Sardigna, fintzas ocannu, paris a is tzelebratziones litùrgicas dedicadas a s’ammentu de is defuntos, si sunt torrados a annoare is ritos paralitùrgios acapiados a su cultu de is mortos. Is Ànimas, Su Mortu Mortu, Su Pedi Cocone, Su Pruadòriu, Su Pane ’e su de Tocu, Is Panixeddas: no importat comente dda mutant sa festa in is diversas biddas de s’ìsula, su ritu e sa traditzione sunt semper cussos. Mancari sa Die de is Mortos siat su 2 de onniasantu, giai dae sa note de su 31 de ladàmine, is pipios tocant is ghennas de is domos e de is butegas resende is fòrmulas traditzionales pro pedire “a is ànimas”, est a nàrrere unu donu in memòria de is defuntos o de is ànimas de su prugadòriu.
Comente si podet cumprèndere si tratat de una festa antiga meda, de orìgine precristiana, chi cun su tempus s’est trasformada e cristianizada, poderende però su significu suo prus fungudu: onorare is mortos, ammentare sa precariedade de sa vida e truncare cussu mudìmene in contu de sa morte. In intro de custa usàntzia cunvivent duas dimensiones cumplementares: sa apotropàica, ligada a ritos chi tenet sa punna de istesiare is influèntzias negativas e a amparare sa comunidade dae su malu, e sa de sufràgiu, chi s’espressat pro mèdiu de pregadorias e tzelebratziones in memòria de is ànimas de su prugadòriu. Ambas is dimensiones torrant cun su bisòngiu de isciacinare sa timoria de sa morte e de otènnere su favore de is defuntos, segundu su printzìpiu de su cultu de is antepassados, basadu in su creìngiu chi is mortos bigent is bios e chi nde potzant determinare su destinu.
In s’antigu si pentzaiat chi in sa note intre su 1 e su 2 de onniasantu, is ànimas torrarent a is domos issoro e si no aerent agatadu nudda de mandigare, si diant àere pòdidu si vengare. Pro custu si lassaiat sa mesa aparitzada “pro is ànimas” (sa chena de sos mortos) cun pane, binu e durches e licònias de ogna casta. In Sardigna su ritu de su Prugadòriu fiat assotziadu fintzas unu momentu de solidariedade: is famìlias regalaiant fruta sicada, pane, durches comente a is papassinos e àteros alimentos a is pòveros o a is pipios chi colaiant fatu de is caminos resende pregadorias pro is ànimas. Oe custa dimensione devotzionale e comunitària in parte s’est abrandada, ma sa traditzione sighit a bìvere comente unu momentu de memòria e de cumpartzimentu.
Donende cara a is ritos populares acapiados a su cultu de is mortos in su Mediterràneu cristianu, nde essit a campu maicantos assimbìgios cun sa festa anglosàssone de Halloween. Fintzas in Sardigna, difatis, si costumat a cuncordare is “concas de mortu” istuvende is corcorigas, sìmbulu oe assotziadu a Halloween ma presente dae sèculos in s’ìsula. In is ùrtimos annos, gràtzias a s’impinnu de medas assòtzios culturales, custas traditziones sunt torrende a nàschere in medas biddas: esèmpios significativos sunt “Su Prugadòriu” de Seui e “Su Beni de is Ànimas” de Tortolì, pro nde remonare calicuna.
Ddoe at chie atribuit custa renàschida a sa contaminatzione de Halloween, festa chi dipendet cussa etotu dae su Samhain tzèlticu, chi però in sa forma moderna sua est devènnida prus ispetaculare e cummertziale. Nointames, mentras Halloween, a banda s’iscopu cummerziale, tenet sa punna de trasformare sa timoria in giogu e ispàssiu, is traditziones sardas poderant unu significadu prus profundu, ligadu a su regordu de is mortos e a su sentidu de continuidade intre is generatziones. Est normale, essende nois puru in intro de unu cuntestu globale e in intro de una sotziedade oramai dipendente dae su consumismu, chi a bellu a bellu fintzas is usàntzias nostras sunfrent una contaminàtzione. Su chi contat però est chi sa difusione globale de Halloween e s’ispetacularizatzione sua non finant pro pònnere a una banda su valore originàriu e sa valèntzia ispirituale e identitària de su Prugadòriu.
Dae su puntu de annotu antropològicu, Sa Die de is Mortos rapresentat unu ritu de coladòrgiu e de reintegratzione simbòlica: sa comunidade ammentat is mortos suos e, in su matessi tempus, annoat sa vida gràtzias a sa memòria, sa solidariedade e sa ritualidade cumpartzida.
In prus de su valore ispirituale e sotziale, sa festa de is Ànimas però est fintzas un’importante ocasione de iscoperta linguìstica e culturale. Is fòrmulas, is cantzoneddas e is pregadorias tramandadas in is sèculos sunt in limba sarda, e cun issas s’annoat siat sa memòria de is defuntos, siat s’identidade linguistica de su pòpulu sardu.
