Cun sa dispedida de tziu Bennardu Zizi est essende a campu una frase de grandu istima ma chi est sa prus pagu improvisada e in su matessi tempus sa prus pagu meledada chi potzamus àere in su mundu de sa creatzione poètica: “si nch’est mortu s’ùrtimu de sos mannos”.
Cherende pigare un’àtera àndala de arresonu, su de non chèrrere impreare cuntzetos istàticos no est in cuntrastu nen cun sa mannesa sua nen cun s’emotzione chi acumpàngiat sos saludos a su grandu poeta oniaesu; est petzi amore pro un’arte chi issu at contribuidu a fàghere manna e chi mannu est s’importu chi diat dèvere sighire a merèssere.
Beru, cantu est fàtzile custa essida (“s’ùrtimu de sos mannos”) tantu est difìtzile sa mustra de sa farta sua. Ma b’amus s’iscumprou de su tempus, comente amus a bìdere, e sa missione de bi chèrrere proare a fàghere nàschere arbèschidas noas in sos chentales de sa poesia, a belle 130 annos dae sa “prima bella gara”. In antis de bi torrare tocat però a intregaremus omenàgios e ondras a un’òmine chi lasseit sas curvas cursadas dae sos postales suos pro leare sos caminos non semper lineares de s’arte orale in versu metricadu.
A diferèntzia de su chi costumamus a nàrrere pro sos mannos de su tempus coladu, isse non fiat nemmancu de sos ùrtimos poetas de cuile o de sartu, logos chi nânt chi fiant sos ùnicos, cun su mudìmene e sa soledade issoro, a èssere sa mègius palestra pro custa arte. Ite diamus pòdere nàrrere de tziu Bennardu? Chi fiat poeta de istrada ca fiat fatorinu de sa Sita? O chi fiat poeta de tzilleri?
Chie iscriet custu ammentu tengeit s’oportunidade de l’intervistare binti annos a como pro una tesi de làurea (e in pare cun issu àteros tres eternos comente Màriu Màsala de Silanos, Antoni Pazzola de Sènnaru e su giornalista Pàulu Pillonca). Custa una de sas rispostas suas: «Cando tenia deghe annos (Zizi fiat de su 1928, ndr) intendia gente improvisende in tzilleri. A mie no mi faghiant intrare ca fia minore, tando mi nche setzia in foras ascurtende·los e curregende·los in silèntziu. Naraia in intro de mene: “A podiat narrer goi?”».
Custa un’àtera risposta: «Sa prima gara ufitziale comente invitadu l’apo fata su 1952 in Durgali cun Pitzente Sìmula e Totoni Crobu. Retzei sa cartolina dae tziu Cucca, sa guàrdia comunale. M’apo fatu 20 chilòmetros in bitzicleta pro b’andare. Dae tando apo cantadu cun totu sos mannos francu chi cun Giommaria Pulina de Piaghe».
Duncas finamentas Zizi teniat sos “mannos” suos, comintzende dae Remundu Piras de Biddanoa Monteleone, dae Pepe Sozu de Bonorva e dae Barore Sassu de Bànari, chi pròpiu de Zizi canteit sas “armonias a modulatzione de frecuentza” suas. Tando in custu cuntzetu de “mannos” b’est sa crae de custu arresonu.
Ca, torrende a sa chistione pesada a comintzu, podimus nois, chi no amus connotu sos primos nen contivigiadu a dovere sos de como, emìtere una sentèntzia definitiva? Joe Strummer, chi a parcu bi artziaiat in àtera manera, costumaiat a nàrrere una cosa chi podet bàlere finamentas pro sa poesia sarda: chi «su tempus benidore no est galu iscritu».
E fintzas sos tempos colados sunt contados cunforma a su presente de chie los contat. Si non bastat s’esèmpiu de Zizi («Dae tando apo cantadu cun totu sos mannos francu chi cun Pulina de Piaghe») tocat a pigaremus in manos su libru “Chent’annos – Cantadores a lughe ‘e luna” chi Pàulu Pillonca publicheit su 1996, unu sèculu a pustis de sa prima gara ufitziale.
In cussas pàginas Pillonca faeddeit de “sos mannos sepultados” (Antoni Cubeddu e Zosepe Pirastru de Otieri, Barore Testone de Bonorva, Pitanu Morete de Tresnuraghes, Antonandria Cuca de Ossi, Antoni Farina de Òsile, Gavinu Còntene de Sìligo) e de “sos mannos de su tempus nostru” (sos giai mentovados Piras, Sassu e Pulina, Barore Tucone de Buddusò, Frantziscu Demartis de Mores, Giuanninu Fadda de Fordongianus, Cìciu Piga de Pèrfugas, Andria Nìnniri e frades Piredda de Tiesi).
In peruna de custas duas categorias de “mannos” Pillonca bi ponet a Zizi, a Màriu Màsala o a Antoni Pazzola (chi los agatamus in su capìtulu “Sos cantadores de oe” in pare cun Barore Budrone de Bunnànnaru, Giuanne Seu de Tzaramonte, Frantziscu Sale de Mara, Frantziscu Mura de Silanos e sos giai mentovados Sozu e Crobu) pro cantu mannos esserent finas issos (e finas pro s’autore de su libru).
Tando, si non semus cummentadores de dispedidas ebbia ma amantiosos a beru, tocat a agiudaremus sa poesia e sa gara pro chi crescant ambas, pro chi crescant s’interessu e sa passione a inghìriu issoro e pro chi bi essat finas carchi poeta noitolu a costàgiu de Brunu Agus, de Zosepe Porcu e de àteros maistros de su versu chi unu cras ant a pòdere èssere issos “sos mannos”, pro cantu minores no lu siant oe, de sa poesia sarda.
Serrende·la, su cuntzetu de “mannu” est dinàmicu, dialèticu, est su tempus chi lu caraterizat. Si però a custu b’agiunghimus unu “ùrtimu” semus giai narende chi non b’at mèdiu. Est custu su chi cherimus?
Attività realizzata col contributo della Regione Sardegna – IMPRENTAS 2024-2025. LR 22/2018. Atividade realizada cun su contributu de sa Regione Sardigna – IMPRENTAS 2024-2025 LR 22/2018
