Custu est su primu episòdiu de sa prima istajone de su podcast “Umbras de Sardigna”. Est unu podcast prodùidu dae s’Assòtziu Culturale Arvèschida in paris cun sa rivista Istòrias e comente narat su sutatìtulu faeddat de “crònaca, mistèrius, inchiestas”.
In su mese de Argiolas de su 2021, su fogu brùsiat su Montiferru distruende sos padentes e ponende in genugru s’economia agrìcula de su logu. Unu intre sos fogos prus dannàrgios acontèssidos in sos ùrtimos annos in Sardigna, unu male oramai istòricu pro s’Ìsula.
Ascurta su Podcast
Imaginais de castiai s’orizonte, a suta su birdi de is padentis de ilixi e de ollastus chi si ligat cun s’asulu de su mare e de su celu. In s’istradoni chi portat a Cùllieri is veturas de is turistas faint anda e torra: chie biàgiat conca a mari a sa localidadi de s’Archittu e chie conca a s’òasi frisca de San Lenardu. Una cenabara de mesu istadi comente meda àtras. Custu fiat su Montiferru su mangianu de su 23 de trìulas 2021.
Carchi dii a pustis custa bellesa no esistiat prus. Is caminos chi portant a Cùllieri, a Santu Lussùrgiu o a su bidditzolu de Sennariolo, atraessant unu paisàgiu de unu àtru mundu. Un’iscena ‘apocalìtica’ aundi is foglias no esistint prus, si bient sceti is carenas nieddas de is àrbores: s’umbra de su chi at papau su fogu.
No est stètiu unu fogu comente àtrus. Is framas ant atraessau Cùllieri, Sinnarìolo, Tresnuraghes, Frussìo, Modolo, Tinnura, Sune, Santu Lussùrzu, Iscanu, Sagama e Borore. Dd’ant istudadas isceti cun s’arribu de 24 aèreos. A fairi sa conta de su disastru est stètiu un’atu de dolori: 12.000 ètaros de birdi incinixados, 4mìlli sceti in Cùllieri. Isparèssias 36 milliones de abis, belle milli intre animales mortos, ismarridos, fertos o bocìos posca su fogu: àinos, boes, brebeis, cuaddus, procus. In totu su Montiferru sunt sparèssias 80mìlli matas de olia, su sìmbulu de su territòriu, cun dannos de importu pro chie bivit gràtzias a s’economia de su territoriu.
Ma po cumprèndi su Montiferru tocat a castiai ultres is làcanas suas. Sa Sardigna d’onnia annu cumbatit contra una mèdia de 2.500 fogos. Est unu mali istòricu, unu ritu de sànguni e cinixi chi si repitet onnia istadi, sichendi dinari e distruendi su benidori.
Po agatai su momentu prus lègiu de custa piaga depeus torrai a coa a su 28 de trìulas de su 1983 cando su sartu intre Tèmpiu, Bortigiadas e Aggius, precisamenti in su montixeddu de Curraggia, is linguas de fogu aiant bisestrau 18mìlli ètaros de territòriu: cichende de istudai su fogu aiant pèrdiu sa vida 9 persones e àtras 15 aiant abarrada feridas.
Galu oi non scieus beni comenti est nàsciu su fogu: est meda probabili s’orìgine dolosa mancari sa giustitzia no at arrestau nemus. De siguru su calori de sa dì e su bentu chi sulaìat aiant agiudau meda su fogu a si ispainai
Pagu dies a pustis su poeta Ignazio Delogu aiat iscritu una poesia chi, a dolu mannu, parit iscrita oe.
Accò su fogu alluttu
accò s’arvure ruttu
sa trae ‘e mesu truncada
sa fiara l’ha brugiada.
Benide dae ogni banda
dae «Osa» e dae sa Costera
benide dae S’alighera
dae Nuoro e dae Aristanis
a custu logu brugiadu
benide dae ogni ighinadu
dae Logudoro e Barbagia
si giughene pilu in su coro
benzana pro forza issoro
sos zigantes dae sa montagna
ca su dolu ‘e custa die
non b’hada chie lu narada a chie
benide cun ogios de pedra
a custa terra ‘e Gaddura
chi l’ha faladu disaura
cun tottu custa nieddura
chi ha fattu su mundu a chigina.
A inoghe a inoghe d’ognunu
zente de su mundu zivile
pro pianghere in d’ogni cuile
e pro odiare s’assassinu.
Semus terra de Cainu
su luttu chi hamus connottu
no l’hamus immentigadu tottu
ca s’odiu est unu trainu
chi dura notte e die
si a mie mi toccada oe
crasa ti toccada a tie.
A inoghe a inoghe sa zente
dae su logu più luntanu
chie non pode benner oe
bastu chi ‘enza manzanu
dae affaccu e dae attesu.
Tottu cun su Tempiesu
chi es pianghende a boghe manna.
Feminas dae ogni gianna
pesadelu custu attitu
ca si no pianghimus nois
chie b’hada a ponnere afficcu.
A sa manu ‘e s’assassinu
li falet colpu ‘e istrale
colpu ‘e istrale li falet
comente a unu bozinu.
A fora sos chi non giughen coro
chi hana isperdidu su nostru
parisi cun s’issoro.
Bellu su fogu istinchiddende
e sa fiara in sa notte isteddada
Bella sa luna abbaidende
dae sas nues acciarada.
Più bella es s’abba frisca
chi fala da una funtana
inghibiada comente una dama
dae ogni ispresie ‘e fiores
in d’una pala soliana.
Ma custu fogu es sa morte
sa morte de d’ogni raighina
de ogni arvure e giardinu
piantadu in cale si sia corte.
Sardigna bestidi a luttu
chi già ‘nde tenes ragione
su coro tou est’afflittu
e cun issu su sentidu.
Sardigna terra istimada
pianghe s’umbra chi su sole
faghiada in sa terra tribagliada
dae seculos cun suore.
Lassami pianghere a rios
lassami pianghere a mares
sos ogios sunu sos mios
sas lagrimas sun de sos frades
chi han bidu sa terra allutta
e i sa zente assasshinada.
A inoghe a inoghe tottu
a cantare s’acconosthu
pro d’ogni arvure mosthu
pro d’ogni vida truncada.
Is indaginis de sa Procura de Aristanis ant agatau una veridadi: sa frarìa chi cussa dì at apiciau su fogu in su Montiferru s’est alluta casualmenti, est stètiu un’incidenti. Una vetura parchegiada in s’istrada provinciale at pigau fogu intre Bonàrcadu e Santu Lussùrzu. Unu fogu piticu, in unu primu tempus istudau, chi unu bentu ‘e soli de 70 km/h e temperaduras prus artas de 40 grados ant torrau a allùere sa dì in fatu e dd’ant trasformau in unu mostru. Est sa proa de cantu su territòriu nostru siat devènniu fràgile: aundi una borta ddoe aiat sartus curaus e lìmpius, oe nc’est s’abbandonu, e cuddu padente lassau est divènniu benzina perfeta po s’inferru.
Ddoe aiat una persona in Cùllieri chi non teniat bisòngiu de paràulas po contai s’istòria de sa bidda. Fiat s’ollastru millenàriu de sa Tanca Manna. Artu 16 metros, largu 10 metros, aiat atraessau is sèculos: dae sa dominatzione bizantina a sa guerra mundiale, abarrendi sempri inguni, firmu, guardianu immòbile de sa valle.
Su 24 de trìulas 2021, su mostru si dd’at papau. Is fotografias tiradas su mangianu a pustis aiant fatu su giru de su mundu: non ddoe aiant prus foglias, sceti una tuva isboidada chi brusiaiat dae suta, comente una terra chentz’e anima. Pro gente meda de Cùllieri cudda non fiat sceti una mata chi moriat: fiat sa fine de dii de allirghia, passillaras, pràngius e merì colaus a suta de s’umbra sua. S’acabu de un’istòria.
Ma mentras s’umbra de su fumu ancora tupaiat su Montiferru, meda genti at poderau. Non s’est arrèndia a su fogu. Voluntàrios a cambiu ant fatu sa veglia a s’àrbore po non permittiri a is framas de torrai a bruxai, in s’interis is botànicos ant cumentzau a curai su chi abarraiat de s’àrbore millenàriu.
In su mese de cabudanni 2021 dae cuddu disastru est nàsciu s’assòtziu Montiferru chi s’est impinniau po torrai a fai cresci matas, po innestai is ollastrus brusiados e at tentu cura de su situ de sa Tanca Manna.
Po mesis, de sa Tanca Manna est abarrada sceti sa carena niedda. A pustis, in beranu, est acadèssiu su chi nemos pensaiat. A suta de su croxiolu de craboni sa vida at agatau sa luxi. Dae su truncu ant cumentzau a crèsci fròngias birdis e piticas.
Fiat unu signali. Si su patriarca millenàriu, chi at brusiadu pro diì , fiat resèssidu a torrai a respirai, tando fintzas su Montiferru ddu podiat fai. Oi sa Tanca Manna est unu sìmbulu ferìu – sa parte prus manna de su truncu suo est pèrdia – ma is cambas e is frongias noa funt sa proa de s’ispera pro unu territòriu chi bolit torrai a nasci.
Atividade realizada cun su contributu de sa Regione Sardigna – IMPRENTAS 2025-2026. LR 22/2018, art 22. Attività realizzata col contributo della Regione Sardegna – IMPRENTAS 2025-2026. LR 22/2018, art. 22
