Sighi∙nos

Salude, ite ses chirchende?

Podcast

Ep. 10 Nèbida de Istadu: s’istrage de su Moby Prince

Custu est su de dexi episòdius de sa prima istajone de su podcast “Umbras de Sardigna”. Est unu podcast prodùidu dae s’Assòtziu Culturale Arvèschida in paris cun sa rivista Istòrias e comente narat su sutatìtulu faeddat de “crònaca, mistèrius, inchiestas”.

Su 10 de abrile de su 1991, su traghetu Moby Prince atumbat contra a sa petroliera Agip Abruzzo in su portu de Livorno: morint 140 persones. Unu disacatu caraterizadu dae arcanos mai acraridos, depistàgios e una “nèbida” subra de sa veridade. A pustis de medas annos, cummissiones parlamentares de inchiesta negant sas càusas ufitziales ipotizende ruolos iscuros de naes militarizadas e tràficos de armas.

Seus in Livornu. In su Portu Mediceu. Beranu est. A de noti. Est su 10 de abrili de 35 annus a immoi e totu parit asseliau. Sa genti est bestia prus a lèbiu. E a sa genti ddi praxit a si sprigai in is àcuas de unu mari chi ancora no ddu sciit su destinu suu; chi ancora no ddu sciit ca at a intrai in is contus scurius de sa stòria. Ingunis, in cussu portu, ddoi at una nai ca tenet su nòmini de una balena e un’atributu regali. 

Sa balena, in colori de celu assoliau, cussu naviu dda tenit fintzas pintada. Est una balena dicciosa, arriendi·si·dda. E dicciosu est chinisiollat assòtziet cussa prìncipessa de is maris a is tempus galanus, a is vacàntzias, a su stadiali imbenienti. Firma, pàsida, atracada in sa banchina Calata Carrara nùmeru 55 e acanta a movi conca a sa destinatzioni gadduresa di Terranoa, mancu issa ddu sciit ita at a acuntessi in giru de pagu tempus. 

Dexi de aprili, dexi de noti, su motori cumentzat a vibrai in is stògumus de is personis chi funt imbarcadas: funt sceti 76 is passileris; pagu genti cunforma a sa capidura màssima sua de 1500; pagu prus de is 65 marìtimus chi in sa brenti de cussa balena nci trabballant. 

Cussu motori vibrendi est su murighìngiu prexerosu, geimai elètricu, chi surcat sa schina de is imbarcaus, chi ddis fait a intendi su ferru de su naviu stachendi·si de su molu, chi ddis fait a cumprendi ca non funt prus parti de sa terra firma ma de un’atra dimensioni, de cussu brassolu de àcuas ca tocat a surcai po lompi a Sardigna. Est immoi, est innoi ca cumentzat custa stòria de umbras.

Su Moby Prince est essendi de su portu. Sa velocidadi est sa de manovra, casi 18 nodus, mancu 34 chilòmetrus oràrius. Sa visibilidadi est bona – a su chi is testimòngius ant a nai – e si podint biri is luxis de sa costera. E is luxis de is atras nais ancora in sa cala. Ma, de rundoni, a ora de is 10 e 25 minutus, unu muru de ferru si presentat ananti suu. Sa nai petrolera Agip Abruzzo. 

Immo tocat a fai calincuna proportzioni: su Moby Prince, naviu nàsciu in is cantieris navalis britànnicus de Birkenhead su 1967 e comporadu de sa Navarma su 1986, est longu pagu prus de 130 metrus e largu pagu prus de 20; sa petrolera de sa Snam (sotziedadi de s’Eni) est longa pagu prus de 330 metrus e larga pagu prus de 50. 

Custu po donai s’idea de su muru de ferru chi su Moby s’est agatau. Po dda nai mellus. Sa petrolera est meda prus manna de su traghetu. Ma su traghetu puru no est piticheddu. Pro seguru est prus mannu meda de sa betolina chi, narant a comintzu, est issa chi s’est iscuta sa motocisterna chi est càrriga de 82.000 tonnelladas de petròliu grègiu iranianu. Non fiat sa betolina, chi ndi torraus a chistionare luegu. Fiat su Moby, chi cun sa prua penetrat in sa fiancada aberende sa cisterna nùmeru 7, de 21 chi fiant. 

Est de aici chi cumentzat s’inferru. Millas de tonnelladas de petròliu aundant sa prua de sa nai Navarma e in cinciddas causadas de s’atùmbidu faint su restu alluendi su fogu. In unu patrefìliu su Moby no est prus unu naviu ma una tòrcia umana galligendi in cussas àcuas acanta a su portu de Livornu.

Est innoi chi intrat in sa scena unu de is protagonistas prus pagu crarus de totu sa stòria, mancai non siat s’ùnicu a presentai umbras. Seus chistionendi de sa nèbida. De una nèbida improvisa chi is versionis uficialis si dd’ant contada cun seguresa manna e chi, sèmpiri custas versionis dda ponint comenti una de is càusas de su disacatu, paris cun su discùidu de s’ecuipàgiu chi si fiat castiendi sa partida de fùbalu Juventus Barcellona. 

Custa cosa non fiat a beru, poita ca s’ecuipàgiu fiat in su logu suu. Ma ddu scieus, in cussas dies de abrili totu s’Itàlia fiat a didu puntau ca sa nexi fiat de su cumandanti. De su cumandanti Ugo Chessa. Passièntzia si issu fiat espertu mannu de sa navigatzioni. Passèntzia si fiat avesu finsas a is àcuas prus scurias che cussas de su canali de sa Mànica chi issu frecuentiat tra Dover e Calais. 

Ma a banda s’esperièntzia sua e su fatu chi issu non dda fiat castiendi sa partida. De proas de custa nèbida in Livornu non ddoi nd’iat. E si ddoi nd’iat fiant pro sa tesi contrària. Roger Olivieri, po nai, ex guàrdia marina chi fiat presenti in Livornu cussu sero, narat ca non ddoi iat nemmancu nebidatzu. E narat fintzas, in covecu, chi fiant cumbincendi·ddu a nai su chi non ddoi fiat. 

De prus, non mancant is vìdeus amatorialis de cussu noti chi mustrant a craru isteddos in celu, framas nidas e riflessos de custas in su mari. Prus a prestu, at a essi su fumu a pustis a non fai biri. Ma a pustis. In antis de tandu fiat totu craru. E sa nèbida at a essi de atra casta.

Funt is 10 e 25 e de sa Moby comunicant s’allarmi. «Moby Prince! Moby Prince! May Day! May Day! May Day! Serbit agiudu! Si seus atumbaus! Seus pighendi fogu!». Est sa boxi de s’operadori ràdiu Giovanbattista Campus acumprendi a s’òrdini lestru de su cumandanti Chessa. Est sa boxi disisperada de chini circat totu is mèdius po ai s’agiudu netzessàriu. Ma su canali 16 parit prus annebidau de su canali de sa Mànica. Sa Capitaneria non rispondit. 

In s’ìnteris su Moby est allutu. Ma aìnturu de sa nai ddoe at aguantu. Is passilleris funt acorraus in su salone Deluxe, chi est in mesu de sa strutura. Est sa procedura e tocat a dda rispetai, fintzas ca s’ecuipàgiu, ddu torraus a nai, ddu fait beni su trabballu suu. Is paretes contra-fogu funt serradas, mancai s’inferru de foras, unu pagu is passilleris arrenescint a respirai. In medas de custus funt ingunis cun is valìgias ca ant àpiu su tempus de si ddas pigai de is càmeras insoru. 

Sa spera no est morta: sciint ca funt a pagu tretu de Livornu e chi duncas nci dda podint fai. Ma is sucursos lompendi non funt po issus. Funt po sa petrolera. Passant is minutus. Passant is oras. Su calori, oramai, no est cosa ca si podit suportai prus. Sa nai parit un funderia; s’ossìgenu est acabendi poita ca su fumu benenosu cumentzat a passare suta de is gennas. Sa genti comintzat a morri; una morti chi non bocit in deretura ma chi consumat is vidas de is presentis. Calincunu at a morri a pustis de oras de agonia abetendi unu sucursu chi, a cantu parit, teniat atras prioridadis.

Comenti eus narau, de sa capitaneria torrant sceda a un’atru allarmi, a su de sa petrolera. Imbiau a is 10 e 26: «Seus allutus, seus allutus, una nai s’est atumbada a nosu!». In cussus tretus, prus a largu, nc’est fintzas un’àtera petrolera sorre de s’Abruzzo, sa Agip Napoli, chi puru issa biit a craru su chi est capitau, e chi puru issa imbiat s’allarmi, inchietu: «Ita ses faendi Livornu, drommis?». Sèmpiri de sa Napoli agiungint ca «po seguru s’Abruzzo tenit sa nai in collisioni chi l’est andada a dossu, tocat a fai bessiri deretu is mezus antincèndiu». 

De s’Abruzzo fueddant de una «bettolina». Ma no est una bettolina, est su Moby chi in s’ìnteris est vaghendi, alluta e muda. Unu minutu a pustis de su may day est Livorno Radio chi tzèrriat: «Moby Prince de Livornu, arricis?» Peruna risposta. Un’anomalia ca iat a depi ponni pensamentus: podiat essi issa sa nai atumbada mentovada de sa petrolera, no? Podiat essi issa s’atra nai alluta, no? E de atra nai alluta si ndi fueddat pagu prus a tardu in un’atra comunicatzioni de s’Abruzzo. «Fintzas sa nai chi s’est atumbada a nois est alluta, perou no ddu sciu inguni s’agatat. No ddu sciu. Donai atentzioni a no pigai a cussa po sa nosta». Nemus circat a su Moby Prince, a cussu pantasma allutu. Nemus ddu biet.

Su mari a ingìriu est una stèrrida de fogu e de pagu passadas is 11, 40 minutus a pustis de s’atùmbida, sos primos mezos si faint a biri. Ma àcua e schiumògenu po ndi morri is framas funt pro s’Agip Abruzzo. S’ecuipàgiu de sa petrolera lassat sa nai a ora de is 11 e 40. 

Est tando chi, che a unu pantasma, essit a campu de cussu fumu sa segunda nai in deriva. Sa motovedeta  Cp232 est a ingìriu de sa nai e passendi sa de duus bortas, is ormegiadoris biint un’òmini in su ponti de popa. 

Est su mutzu Alessio Bertrand, unu giòvanu ercolanu. Est atacau a sa barandìglia de su parapetus in popa. Su calori dd’est brusiendi, is purmoni funt prenus de fumu. Si nci ghetat a mari e is ormegiadoris ddu sarvant. Prangit. E narat una cosa ca iat a depi mudai totu cantu: po ita ca in cussa nai ddoi at ancora genti bia. E duncas ddoi at tempus po intervenni. Ma nudda, giutu a terra, sa nai sighit a brusiai po oras intreas trasinada de is currentis a largu de is telecàmeras e a largu de is ogus de su mundu. 

Fiant 141. Alessio est sarvu, ma atras 140 personis no. Unas cantas funt giai mortas, seguru. Ma medas atras no. Sa tesi de sa morti lestra de is passilleris fait àcua, si si podit nai. E dd’ant a cuntestai is annus a pustis. Ma in s’ìnteris, is chi funt in su saloni Deluxe pregant, abetant, isperant. De badas. Poita sa prioridadi est s’Agip Abruzzo? Poita ddoe at timòria de s’acurtziai a cuddu traghetu? Ite nexi tenit sa Moby e is chi dda fiant ghiende? Ite ant biu is mamentus in antis a s’incidenti? 

Candu su soli de s’11 de abrili no est ancora obrèsciu, in Terranoa funt is luxis grogas de is lampionis a donai coloris a cussus momentus, a is màchinas in fila, a is babbus abetendi unu fillu, a is fillus abetendi su babbu, a is nebodis abetendi su nonnu. Ma sa nai no est lompendi a s’ìsula bianca, e in s’ìnteris passant is oras. Is 5, is 6, is 7, Is traballadoris de su portu caminant a lestru, is miradas non s’addòbiant, is boxis funt cumentzendi a bessiri. 

Ddoe at chini ascurtat s’arràdiu, ddoi at chini tzèrriat a Livornu. Ddoi at chini narat ca «ddoi at àpiu un’incidenti», ca «ddoi at àpiu un’icèndiu». Ma no est sa veridadi intrea. E no est fàcili a nai ca su Moby Prince s’est tramudau in un’acepa de metallu. E no est fàcili nemmancu a s’immaginai sa reatzioni de is chi funt ingunis, a su dolori insoru. Tocat a si pigai unu pagu tempus a sa muda e cun is ogus serraus po circai de cumprendi sa suferèntzia colletiva de una comunidadi chi non cumprendit s’acuntèssia e chi no at cumprendi is nèbidas de is contus uficialis. 

Tocat de torrai a Livornu, poita ca est ingunis chi si cuant is segretus. Poita ca cussu noti, in cussu portu, non ci funt sceti unu traghetu e una petrolera. No, in cussas oras ddoi at unu tràfficu chi addi nai frenèticu est pagu cosa a beru. Seus in su 1991, est de pagu finida sa prima gherra de su mundu unipolare, sa de su Gulfu. E in Livornu ddoi at nais militarizadas chi de cussa gherra funt torrendi. 

A is 11 mancu 10 de cussu noti terrìbili, su canale 16 registrat un’atra comunicatzioni. In inglesu: “This is Theresa, this is Theresa to ship one in Livorno ancorage, I am moving out I am moving out, breaking station…”. Est a nai «Custa est Theresa, custa est Theresa a Nai Unu in sa cala de Livornu. Livorno, seu andendi·mi·ndi, seu andendi·mi·ndi, passu e serru». Ita est sa Theresa? Ita est sa Nai Unu? E poita si ndi funt andendi candu chi 140 personis sunt a ìnturu de un’inferru de fogu a pagu tretu? 

Cussu noti funt nessi 5 in nais militarizadas cun armas e esplosivos. E in prus, in cussus tretus nc’est puru una parantza, sa “21 Oktobar II”, nai manna de atras 6 parantzas chi sa cooperatzioni italiana at donau a sa Somàlia candu chi cussu paisu fiat a suta de sa ditadura de Siad Barre. 

Ddoi at una cantzoni de su grupu italianu the Gang, “Chi ha ucciso Ilaria Alpi”. Custu est su chi cantat Marino Severini in sa segunda cruba: «Dieci di aprile notte dei fuochi / traffico d’armi in mezzo alla baia / le armi le porta la nave fantasma / dal porto a Livorno diretta in Somalia / Su quella rotta Ilaria si mise / la notte che il mare rubò i quattro venti / sul Moby Prince in mezzo alle fiamme / un’altra strage degli innocenti». Ilaria Alpi, dd’arregordaus, morta in Somàlia, in Mogadìsciu, tres annus a pustis. E fintzas pro sa morte sua una veridadi cuada de is nèbidas.

Is proas chi mancant non funt pagas. Eus narau chi ddoi aiat nais Nato militarizadas. E puru candu is incuirentis ant pediu fotografias satellitaris e traciadus radas, de s’avocadura militare de is Istadus unius ant torrau risposta ca no, ca in sa base militare probiana de Camp Darby, in tretus de Pisa, non ddoi aiat radar e non ddoi iat nimmancu bisòngiu de monitorai nudda in su portu de Livornu cussu noti (posca is fotos satellitaris ddas ant desecretadas su 2018…). 

De prus. De su Moby non s’agatant is registrus de is èlicas Kamewa, una cosa simigianti meda a sa chi ddi naraus “scàtula niedda”. Si tocat a arregordai chi a cussa nai dd’ant lassada sena protetzioni, aberta a chinisisiat: manomissionis, furas, calisisiat incuinamentu de proas e – si contant – finas carchi partidedda de fùbalu (forsis ispirendi·si a su disafiu de sa Juve de su 10 de abrili de su 91 contra a su Barcellona). Tocat de agiungi chi finas de s’Agip Abruzzo nd’ant bogau su registradori de rota e su data logger. Poita dd’ant fatu si est beru su chi narant, est a nai chi sa petrolera fiat aundi depiat stari e si s’errori fiat de su cumandanti de su Moby? E si sa petrolera fiat aundi depiat stari, poita su cumandanti suu at mudau versioni in contu de sa prua a primu indiritzada a sud e poi a nord? Ma si puru fiat aundi depiat stari, tandu ita est chi at causadu una mudada de rota de su Moby provochendi s’atùmbida? Carchi nai pantasma?

E is mortus, a chini ddus lassaus? po annus intreus s’ant narau ca is vidas insoru si fiant consumadas a lestru po mori de is gas tòssicus. Po annus intreus ant lassau calai sa nèbida fintzas innoi. Is perìtzias fatas trinta annus agoa, e sceti po sa determinatzioni de is fillus de su cumandanti Chessa, Angelo e Luchino, s’ant mustrau ca medas de is passilleris fiant bius po oras intreas, calincunu depit ai biu fintzas is primus luxis de cussu soli tirrènicu spetadori de su prus disacatu mannu de sa marineria mercantile italiana. Atru ca fiant totu mortus in deretura, ca non ddoi iat prus peruna vida de sarvai…

Non chistioneus de is processus. Assolutzionis, prescritzionis, erroris proceduralis. Pro su stadu italianu cussa acuntèssia est de classificai in is pàginas de is eventus malassortaus. Una tragèdia priva de reus. Su 31 de ladàmini de su 1997 pronùntziant sa sentèntzia de primu gradu: Totu assoltos «perché il fatto non sussiste». 

Ddoi at bòfiu una Cummissioni parlamentari de Inchiesta po cunfirmai su chi is familiaris fiant narendi de su 91: de nèbida non ddoi nd’iat; su Moby fiat in possa; sa petrolera fiat ancorada aundi non depiat; de sucursus non ddoi nd’iat àpiu. E cun sa segunda cummissione de inchiest essit a campu fintzas sa nai pantasma.

Oi de su Moby Prince non ddoi at prus nudda ca dd’ant demoliu in unu cantieri navali turcu. ma is nòminis de cussas 140 personis mortas abarrant e non ddoi at nèbida peruna chi ddos potzat cuare.

Iscritu dae

De lèghere

Umbras de Sardigna

Custu est su de noi episòdius de sa prima istajone de su podcast “Umbras de Sardigna”. Est unu podcast prodùidu dae s’Assòtziu Culturale Arvèschida in paris...

Umbras de Sardigna

Custu est su de oto episòdius de sa prima istajone de su podcast “Umbras de Sardigna”. Est unu podcast prodùidu dae s’Assòtziu Culturale Arvèschida in paris...

Umbras de Sardigna

Custu est su de seti episòdius de sa prima istajone de su podcast “Umbras de Sardigna”. Est unu podcast prodùidu dae s’Assòtziu Culturale Arvèschida in paris...

Umbras de Sardigna

Custu est su de cincu episòdius de sa prima istajone de su podcast “Umbras de Sardigna”. Est unu podcast prodùidu dae s’Assòtziu Culturale Arvèschida in paris...