Custu est su de noi episòdius de sa prima istajone de su podcast “Umbras de Sardigna”. Est unu podcast prodùidu dae s’Assòtziu Culturale Arvèschida in paris cun sa rivista Istòrias e comente narat su sutatìtulu faeddat de “crònaca, mistèrius, inchiestas”.
In su 1992 sa giòvana politziota sarda Emanuela Loi, trasferida a Palermu, morit in s’istrage de bia D’Amelio in su tentativu de amparare su giùighe Paolo Borsellino. Ancora oe, sa memòria sua est mentovada comente a sìmbulu de coràgiu e deditzione, mentras su Paisu sighit a chircare sa veridade subra de unu de sos atentados prus iscuros de s’istòria republicana.
Palermu, 1990. Sergio Mattarella est parlamentari de sa Camera de is deputados. Onnia chida fait anda e torra dae Roma a sa Sicìlia, sa terra sua. Nemos scit cantas bortas dae innantis a domu sua, s’est firmau a fueddai cun is politziotos chi istaiant a guardia de s’abitatzione sua. Forsis arregordat sa facci de un’agente giòvana, arribbada dae un’àtra ìsula cun unu còmpitu simpre cantu pretziosu: abarrai fidele a sa Repùblica. Unu doveri chi, in cussa istadi maladita de duos annos a pustis, ddis at pretèndidu su prètziu prus artu. Unu dovere chi, invecis, pro calicunu a s’internu de sa Repùblica forsis non teniat perunu valore.
Umbras est unu podcast de Istòrias chi fueddat de inchestas, fatos de crònaca e misterios acapiados a sa Sardigna. Custu episòdiu est dedicadu a Emanuela Loi, un’istedda chi at illuminadu sa note de sa Repùblica in s’istajone de is istrages de màfia chi aiant fatu trèmiri s’Itàlia. E chi, galu oe, sunt imboddicadas in sa nèbida.
No. Emanuela Loi non boliat fài sa politziota. A su mancu cando fiat pitìca. Fiat nàscia in su 1967 in Sestu una bidda chi si fiat ismanniende acanta a Casteddu e su bisu suo fiat su de devènni maistra de iscola. Po custu si fiat iscrita e diplomada a s’istitutu magistrale. Ma a pustis de sa Maturidadi aiat bòfiu cambiai. Sa sorre Maria Claudia dd’aiat propostu de si iscriri a unu cuncursu: est aici chi in su 1989 intrat in Politzia e leat parti a su de 119 cursos de sa “Scuola Allievi Agenti” de Trieste. Giurat a pitzus de sa Costitutzione, unu ritu obbrigatòriu prima de pigai servìtziu. Colat pagu tempus, a Emanuela in su 1990 assignant su primu incàrrigu.
Issa imàginat su benidori in Sardigna, sa terra sua dda tenit a intro, inguni tenit sa famìlia sua e s’isposu, chi si narat Andrea. Ma si scit, chie sèberat custu traballu depit ponni in contu de abarrai a tesu de domu, a su mancu in is primus tempus.
Palermu, Sicìlia. Sa destinatzione chi ddis donant no est unu logu cale si siat, in cuddos annos est comente essi mandaus a su fronte. Onnia die mortos, secuestros e bombas. S’Ìsula essiat insanguinada dae sa segunda guerra de màfia binta dae is corleonesus de Totò Riina: in su 1982 sceti in Palermu is mortos bocius fiant istados duxentos. In cuddos annos fueddare de Sitcilia boliat nai fueddai de Cosa Nostra. Non morint sceti sordaus de màfia ma fintzas innocentis e òminis de is istitutzionis: politziotos, giùigis, polìticos.
Intre issos nc’at Piersanti Mattarella, chi tando fiat presidente de sa Regione siciliana, fradi prus mannu de su chi aus a connosci comente Presidente de sa Republica. Intre is incàrrigos chi assignant a Emanuela in Palermu, a pustis de servìtzios de routine in cummissariadu, percuisitziones, piantonai a presoneris in domu, bi nd’at de prus delicados. Dda incarrigant de difendi Villa Pajno etotu sa domo de Sergio Mattarella, parlamentare de sa Democratzia Cristiana in perìgulu a pustis de s’omicidiu de Piersanti. E sa de sa senadora Pina Maisano Grassi ma fintzas sa guardia a su boss mafiosu Francesco Madonia.
“Si apo seberau de fàghere sa politziota mi tocat a ddu fàiri. Scio bene meda chi fài s’agente de politzia in custa citadi est prus difìcili chi in is àtras ma a mei praxit”. Custas is paràulas de Emanuela pigadas dae su Corriere della Sera (20 trìulas 1992)
Emanuela est bofia beni dae is collegas. S’est ispecializada comente a tiradora e fait domanda po andai a traballai a su “servìtziu scorte” mancari is arriscos mannos chi nci sunt. Est intre is primas fèminas in Itàlia a tenni custu ruolu. In su mese de làmpadas de su 1992 pagas chidas a pustis de s’atentadu de Capaci chi bocit su magistradu Giovanni Falcone, òmine sìmbulu de su luta a sa màfia, Emanuela Loi intrat in s’iscorta de Paolo Borsellino: dae cussu momentu su bersàlliu nùmeru uno de sa màfia. Unu còmpitu delicau e meda perigulosu.
Custu su giugi ddu sciat bene.
“Fiant persones chi faiant parte de sa famìlia nostra. Sa timoria nostra fiat sa matessi chi teniant issus. Fiat unu raportu ultres chi de umanidade e de amighèntzia, de respetu pro su servìtziu chi faiant. Maridu meu m’aiat nau: ‘Cando ant a detzìdiri de mi bociri, is primos a mòrri ant a èssi issos’.
Custas is paràulas de sa mulleri Agnese Borsellino, chi sighit: “Pro evitai chi custu podiat sutzediri, a s’ispissu Paolo essiat a solu a comprai su giornale e is sigarettas, fiat comente a mandai unu messàgiu a sa mafia, comente a nai de ddu bociri cando issu fiat a solu e non cun sa scorta”.
In Sestu nemus sciat de su traballu nou de Emanuela, issa no boliat donai pensamentus a is parentis: aiat nau de ai giai fatu dimanda de trasferimentu e chitzi diat èssi torrada a Sardigna. E ligendi is giornalis de tando cun probabilidadi sa richiesta dd’aiat giai inviada. “Apo a dimandai a su dottor Borsellino, est un’òmine bonu”.
A merì, a is 4 e 58 de domìniga 19 de trìulas 1992 su tempus si firmat. Un’esplosioni fait trèmiri Palermu.
In via D’Amelio bivit sa mama de su giùigi Borsellino. Su magistradu est arribbau pro dda salutai acumpangiadu dae s’iscorta. Calat dae sa vetura, alluet una sigaretta. Paris a issu ddoe at Agostino Catalano, Vincenzo Li Muli, Walter Eddie Cosina, Claudio Traina. Emanuela Loi. A tesu, intentu a iscostiai una de is veturas de servìtziu su de ses òmines de s’iscorta, Antonio Vullo. Borsellino intrat in sa corte de su palatzu protetu dae is agentes, sonat su ctòfonu. Est immoi chi una bomba, 90 chilos de tritolo cuados a intro de una Fiat 126 parchegiada innantis a s’intrada, esplodit cun totu sa potèntzia chi tenit. Est s’inferru. Is ventanas ruint a terra, nde calant finas is muros. Acanta fiat sa bomba immoi nc’est unu stampu mannu metros, isperdios a terra su chi abarrat de is mortos: de su giùigi e de s’iscorta sua, sa famìlia “sua”. Antonio Vullo est s’ùnicu abarradu biu.
Su babbu e sa mama, sa sorre, su frade iscoberint chi Emanuela traballaiat cun sa scorta de Borsellino sceti sa die de sa morte. Dae su telegiornale. Chie connosciat Emanuela Loi dda arregordat comente a una picioca allirga, apassionada, ddi praxiat su mare. Bastat castiai is fotografias e unos cantos filmados de famìlia pro ddu cumprendiri. Teniat totu sa vida dae innantis, fiat finas pensende a si cojai.
Emanuela torrat a Sardigna, in sa bidda sua, a pustis de s’interru organizadu dae s’Istadu e tzelebradu po issa e is collegas suos in Palermu. S’interru de s’arrenegu: “A foras sa màfia dae s’Istadu” abbòxinant is palermitanos contra a su Presidente de sa Republica Scalfaro e su presidente de su Consigliu Amato, arribbendi a isfundare su muru de 4mìlli politziotos chi depiant mantènni s’òrdine pùblicu in s’oru de sa catedrale.
Sa die in fatu in Sestu a dda saludai innantis a sa crèsia de Santu Giorgio ddoe fiant ses milli persones. B’aiant amigos, politziotos, parentis, rapresentantis de is istitutzionis. B’aiat medas giòvanos e in su corridoriu de is domos lentzolos biancos, su sìmbulu de s’ispera. Unu cartellu naraiat: “Emanuela, as crèidu in un’Istadu civile, s’impignu tuo at a bìvi cun nois”. In is annos sa famillia at a sighiri a tènni bia sa memòria sua, a Emanuela benint intituladas iscolas, pratzas, caminos, pontes. Retzit fintzas sa medàllia d’oro po su valori civili, ca aiat assòlviu “su còmpitu pròpiu cun grandu coràgiu e dedizione a su chi depiat fairi”.
Emanuela Loi non nc’est prus ma sighit a bìviri in sa memòria e in is iscolas, in is passos de sa neta chi si mutit che a issa etotu e chi at cumentzadu su matessi caminu suo intrende in sa Politzia.
In s’interis cuatru processos non sunt arrennescius a cumprendiri diaderu chie nce fiat a palas de s’atentadu de via D’Amelio. Un’istrage annuntziada, imboddicada dae s’umbra de sa falsidade a òpera de unos cantos corpos deviados de s’Istadu.
