S’istiu, nessi s’astronòmicu, no est galu comintzadu. Ma a mare bi semus giai andende e duncas non diat èssere cosa mala a nos nche giùghere in fatu carchi letura de giudu. Nessi pro alternare s’overdose de radiatziones Uva e de vitamina D a sas iscutas de riflessione suta de s’ombrellone.
Chie a mare galu non b’est andadu, o non b’andat ca punnat prus a àteros e prus friscos ambientes, carchi letura istiale si la diat pòdere garantire su matessi. Una de custas podet èssere s’essida noa de Iperborea, chi su bonu de sos letores connoschet pro sos romanzos iscandìnavos e àrticos suos. Sa domo editora custu giru at pensadu pròpiu a sa ‘Sardegna’ cun su libru-magazine suo ‘The Passenger’.
Aberende·lu, deretu podimus sebestare chi in s’ala anteriore de sa cobertina sua b’at un’ischeda. E deretu nos abbigiamus de s’ozzastru, iscritu cun duas z, e de sa boghe “lingua” chi non b’est ma chi bi podiat istare bene intre sas àteras: “superficie”, “popolazione”, “densità”, “animali endemici” e àteras. Ismèntigu? Sèberu? Passèntzia. Sigamus·bi·la su matessi.
De su restu de sa limba si nde chistionat in intro cun un’artìculu-iscumbata a ghisa de contu chi deretu nos prendet. L’at iscritu Paola Soriga, iscritora publicada dae sos tipos de Einaudi, de Mondadori, de Laterza. Est una chi manìgiat sas paràulas e ischit comente conchistare su letore dae comintzu.
Su contu propostu a sos ogros nostros movet dae su crèolu de Haiti e dae sos inditos/ammonestos de Gramsci in contu de limba e de criaduras. Su tantu chi bi cheret, carignados bene bene, pro nche lòmpere a su chiu de s’allega. Un’allega linguìstica chi comintzat bintighimbe annos a como, ca cando si faeddat de su sardu de oe, Soriga movet dae sa Limba sarda unificada de su 2001.
Unificatzione est sa prima paràula–crae. E chi, narat, «est collegada deretu a sa chistione de s’insegnamentu chi, pro parte sua, est collegada deretu a sa de s’abbandonu progressivu, e in aparèntzia inevitàbile, de sa limba sarda dae parte de sos locutores». Forsis diat èssere mègius a chistionare de sa codificatzione chi non de sa cherta de s’unidade, sende chi sa nostra est una limba giai unitària, ma no est un’impèigu cuntzetuale mannu.
Mancari custu, mancari creende·bi «meda», a sa «netzessidade de nch’intrare su sardu a iscola», s’autora afirmat de no èssere de acordu cun sa Lsu. Forsis diat èssere istadu mègius a chistionare de sa Limba sarda comuna ca, mancari “betza” de 20 annos, est sa proposta “noa”. E forsis diat èssere istadu mègius a chistionare de sos impreos narrativos, giornalìsticos e informàticos suos isperimentados finas (a) como.
Ma abarremus a sa «contrariedade», chi est sa segunda paràula–crae. Sa matessi de sos duos amigos suos Giulio Angioni (sa bonànima) e Cristina Lavinio, «importante linguista de s’Universidade casteddaja como giubilada» e chi bogat a pìgiu unu cumbinadu grae (su de sa contrariedade a s’unificatzione). E est pròpiu Lavinio, intervistada dae Soriga, chi intrat a su coro de custa opositzione. Non pro nois ebbia, atentzione! A bisu suo non su standard sardu ebbia ma fintzas su sitzilianu sunt petzi «fantasias» bìnchidas dae su «printzìpiu de realidade».
Duas sas dimandas de sa dotzente cun sa risposta in intro (e b’at de li torrare gràtzias pro las àere istèrridas gasi a craru). Sa prima est bastante cumpartzida dae parte manna de su pòpulu sardu (fintzas dae calicunu in intro de su movimentu linguìsticu): «Pro ite est a fàghere a marolla unu standard?». Parèntesi: tocat a iscrieremus “bastante cumpartzida dae parte manna de su pòpulu sardu” ca unu contu est a nàrrere chi sos sardos non bolent custa Lsc, aterunu est a nàrrere chi a custa parte no li paret netzessàriu unu cale si siat standard.
Sa segunda dimanda andat a manu tenta cun sa prima, e tocat a bi meledaremus: «Pro ite devimus pensare de impònnere unu bilinguismu chi non b’est?». Bingo! A nois, tando, sas dimandas giustas: comente podimus lòmpere a su biliguismu sena su standard? Comente nche lu podimus barigare, in mancàntzia sua, su regime de diglossia?
Pro nàrrere, s’artìculu est acumpangiadu dae carchi gràficu: unu narat chi su sardu l’impreamus prus pro frastimare e pro minetzare chi non pro àteru. Su matessi cando semus arrennegados. Cariasedda, in sa matessi pàgina b’est fintzas sa mapa famada de sa làcana pretzisa chi partzit su campidanesu dae su logudoresu e dae su nugoresu (bye bye anfizona, bye bye Mesania).
Ma est pagas rigas a pustis chi artziamus de livellu. Mentovende s’esame de tzertificatzione C1 de su sardu chi, difatis, no imponet su standard Lsc, sa dotzente sustenet chi sa proa «ti pedit una connoschèntzia ativa e passiva de sas variedades», e chi duncas «est un’atzetatzione implìtzita de su plurilinguismu». Plurilinguismu! Sa de tres paràulas-crae.
Est cosa chi ispantat, custa, ma finas chi nono. Est s’èsitu prus estremu ma fintzas prus coerente de sas tendèntzias contràrias a s’idea de àere una limba pronta pro cumpètere cun sa dominante in sos logos tìpicos de sa cumpetitzione: iscola, mèdios de comunicatzione, amministratzione pùblica.
Custu nùmeru de ‘The Passenger’ s’aberit cun unu meledu in contu de “neocolonialismu” mancari in intro de unu raportu Sardigna regione e Itàlia natzione. Ma nessi pro su chi pertocat sa parte linguìstica su “passenger” sighit nudrighende·si de su chi nos colonizat.
E dispraghet, ca est una rivista galana e ca no est cada die a lèghere iscritores e iscritoras chi narant de nche chèrrere intrare su sardu a iscola. Lassemus·nos cun sa dimanda funduda chi aberit s’artìculu: «Est possìbile a immaginare chi su sardu torret a èssere non sa limba se su tempus coladu e de sa memòria ebbia, ma fintzas cussa impreada pro traballare, pro contivigiare sos amigos, pro amare?».
Nois rispondimus chi emmo.
