“Monte Santu a capeddu, abba finas a mangianeddu”. Fiat custu su ditzu chi is betzos ogiastrinos naraiant pro prevìdere su tempus in antis de s’arribbu de is previsiones meteorològicas agiornadas dae unu minutu a s’àteru. Is prus “modernos” s’afidaiant imbetzes a Su Girovallu, unu giornale chi, in base a s’istajone, die cun die, daiat inditos meteorològicos chi a s’ispissu torraiant a veridade.
In s’antigu, sa gente osservaiat is sinnos de sa natura pro chircare de cumprèndere su tempus. Cun sa lòmpida de sa meteorologia moderna, personàgios comente Bernacca e Baroni fiant devènnidos prus influentes de is sinnos traditzionales o de su calendàriu de Frate Indovino. Oe, su prus de sa gente s’afidat a is previsiones ufitziales difùndidas dae is servìtzios meteorològicos in sa televisione, o in is aplicatziones e canales sotziales.
Finas a is annos ’80 is istajones fiant prus o mancu regulares: in s’ierru faghiat fritu e in s’istiu calore. Eventos esagerados fiant raros e ammentados pro s’etzetzionalidade issoro, comente s’alluvione de su 1951 chi aiat causadu franadas in Gàiru e Osini o sa niada de su ’56 chi fiat lòmpida a Casteddu. Oe, imbetzes, fenòmenos comente bombas de abba, trumbas de àera e aundadas de calore sunt semper prus fitianas, e ant postu in duda is modos betzos de “lèghere” su tempus.
In tempos prus reghentes, Sardigna e bona parte de Itàlia ant dèpidu fàghere is contos cun perturbatziones malas, comente sa chi est prevìdida intre oe e cras, chi at a batire abba meda e bentu mescamente in s’ala orientale de s’ìsula. Si isetant finas a 500 mm de abba e bentu forte cun infrusadas finas a 100 km a s’ora in logu de mare. Custas previsiones ant fatu iscatare s’abbìgiu ruju in diversos comunes pro mèdiu de avisos emìtidos dae su Dipartimentu de sa Protetzione Tzivile. S’Arst a suspèndidu unas cantas cursas e medas iscolas e atividades sanitàrias ispetzialìsticas ant a abarrare serradas.
Is allertas meteorològicas—rujas o grogas—oe in die sunt unu trastu fundamentale pro pònnere in guàrdia sa populatzione in contu de is arriscos idrogeològicos e idràulicos. A s’ispissu càusant però medas dibatas: chie narat chi non semper siant giustificadas, chie narat chi a s’imbesse serbit a su mancu a amparare is autoridades dae possìbiles responsabilidades. Nointames, comente sutalìniant medas, s’impreu repìtidu de is allertas podet giùghere a un’efetu contràriu, cun s’arriscu chi sa populatzione cumintzet a no ddas pigare in sèriu. A ogna manera, comente resat su ditzu antigu: “mègius a tìmere che a trèmere”, est a nàrrere est mègius a s’apessamentare primu chi no a prànghere a pustis.
Su clima de su pianeta est cambiende a sa lestra. In su 2025, in Itàlia sunt incapitados medas meteorològicos estremos — dae sa sicagna, finas a is alluviones — sinnu ladinu de una tendèntzia in atu in Europa e in su Mediterràneu a càusa de is cambiamentos climàticos. Segundu su raportu de Legambiente, in su 2025 is eventos climàticos estremos sunt crèschidos in manera significativa, cun alluviones, temporada, bentu forte e prenas de is rios semper prus fitianos.
Custos fenòmenos ammustrant chi paris cun su tempus diat dèpere cambiare fintzas su modu de is comunidades de parare fronte e prevènnere is arriscos. Medas espertos pensant chi sa gestione de su territòriu depat mudare: fàghere a mancu de fraigare domos is s’oru de is trainos, torrare a abèrrere is rios tancados, mantènnere netos canales de iscolu, sunt totu medidas chi podent reduire is fenòmenos estremos.
Oe, intre bulletinos ufitziales, allertas e cartas de su tempus rujas cumpartzidos in is retes sotziales, is comunidades sardas afrontant cun ànsia e pensamentu is perturbatziones chi batint abba e bentu. In custu iscenàriu in evolutzione, su diàlogu intre su connoschimentu traditzionale de su territòriu e sa sièntzia moderna abarrat fundamentale: su clima càmbiat, ma sa cura de su territòriu, etotu comente faghiant is mannois nostros, oe est semper de pru un’atu de responsabilidade colletiva.
Atividade realizada cun su contributu de sa Regione Sardigna – IMPRENTAS 2025-2026. LR 22/2018, art 22. Attività realizzata col contributo della Regione Sardegna – IMPRENTAS 2025-2026. LR 22/2018, art. 22
