Si torrat a faeddare de limba sarda e de su benidore suo, fintzas isterrende arresonos cumparativos cun àteras realidades. Est su chi est sutzèdidu su 24 e su 25 in Nùgoro cun s’addòbiu promòvidu dae s’Istitutu etnogràficu Isre. In cussa sede (in ue si chistionaiat fintzas de limba friulana) ant faeddadu de sa polinomia cossa. Su cuntzetu lu bogheit a campu annos a como su sotziolinguista Jean-Baptiste Marcellesi e s’aplicatzione sua previdet s’impreu de totu sas variedades (setentrionales, meridionales e de transitzione) sena chi b’apat unu standard («ossification d’une norme unique», narat Marcellesi). Est possìbile a fàghere de sa polinomia su coro de una polìtica linguìstica noa a pustis de sos annos de sa Lsc e a pustis de una fase longa marcada dae una lege inaplicada in cussu campu?
In pagas laspajas diamus pòdere nàrrere chi sa polinomia est un’ortografia de tipu fonològicu chi permitet sa possibilidade de iscrìere sa matessi paràula (lassemus·nche a banda sos geosinònimos pro como) in formas diferentes: cane e cani, siccu e seccu, famidda e familla e gasi sighende·bi·la. Non b’at una solutzione mononòmica duncas. Est unu puntu de fortza o unu puntu de debilesa? Cheret chi cunfrontemus custu assentu cun su chi imbetzes agatamus in sas normas sardas aprovadas su 2006. In custas leghimus chi «est a iscrìere putzu, lassende sa possibilidade de iscrìere, in sas variedades locales, finas putu, puthu, pussu, pùciu, cunforma a sa pronùntzia». Duncas fintzas in regime de Limba sarda comuna b’est sa possibilidade polinòmica. Che a una domo cun sos aposentos suos bene fraigados. Sa diferèntzia est in sa presèntzia o mancu de sa cobertura.
In Sardigna custa cobertura tenet oramai belle 20 annos e is chi l’ant isperimentada a fitianu ant pòdidu bìdere sas crititzidades suas e pro seguru carchi tèula cheret cambiada. Ma sa presèntzia de unu glossàriu isperimentale, su corretore ortogràficu, s’isperimentatzione de sa terminologia setoriale at impedidu infiltratziones. Petzi chi est dae tempus chi non b’at manutentzione sende chi sa polìtica linguìstica non bi l’at sighida. Como b’amus unu repertòriu grafemàticu pro sas tzertificatziones linguìsticas (cando chi pro su gadduresu, tataresu e aligheresu bi cheret s’istandard) e una promissa betza de sete annos: sa de sa Consulta pro s’istandard definitivu inditada in sa lege (inaplicada) 22 de su 2018. Devimus duncas isetare chi sas essidas mononòmicas nos las diet Google translate comente at fatu in Còssiga?
Comente funtzionat custu servìtziu de tradutzione in s’ìsula-sorre? Si abbaidamus a sos input bidimus chi sa polinomia est atzetada: chi unu pòngiat u cane o u cani su resurtadu est il cane in italianu, le chien in frantzesu, the dog in inglesu, der hund in tedescu. Ma di unu iscriet il cane, le chien, the dog, der hund e pedit sa tradutzione in cossu su resurtadu est petzi u cane. Mononomia. Paret fintzas feu a nàrrere chi s’arresonu est prus chi non simple. E paret fintzas tropu contàbile un’arresonu chi punnat a sa pratitzidade de una limba minorizada pro chi issa etotu potzat cumpètere in s’ispàtziu pùblicu dominadu dae una limba egèmone.
Pro cussu est pretzisu a leare s’abba dae su càntaru giustu e pigare dae cue su chi si narat in contu de crititzidades. «Los connoschimus bene – narat Ghjacumu Thiers – sos problemas chi essint dae sa variatzione linguìstica cando si presentat sa prospetiva de sa normalizatzione. In sa situatzione cossa, in ue s’isfortzu de cunvergèntzia est acumpangiadu dae voluntade làdina de rispetare sa variatzione in s’ispàtziu linguìsticu, su tratamentu de sa polinomia imponet unu capituladu de òneres meda prus cumplessu».
Tocat duncas de fàghere cumbinare s’impreu polinòmicu chi b’amus giai fintzas in Sardigna (semper Thiers narat chi «una notzione iscientìfica no inventat una situatzione» e chi custa est «un’istadu de cosas pre-esistente») cun s’afortimentu e s’isvilupu de una limba comuna mancari galu prus comuna. Sa dimanda de fàghere inoghe meresset una risposta: su de chèrrere sa normalizatzione polinòmica in Sardigna est una caminera pro lòmpere a su polistandard? Su chiu de sa chistione est totu inoghe.
Attività realizzata col contributo della Regione Sardegna – IMPRENTAS 2024-2025. LR 22/2018. Atividade realizada cun su contributu de sa Regione Sardigna – IMPRENTAS 2024-2025 LR 22/2018
