Sighi∙nos

Salude, ite ses chirchende?

Umbras de Sardigna

EP.5 Nadale 1985: s’istòria de Aldo Scardella

Custu est su de cincu episòdius de sa prima istajone de su podcast “Umbras de Sardigna”. Est unu podcast prodùidu dae s’Assòtziu Culturale Arvèschida in paris cun sa rivista Istòrias e comente narat su sutatìtulu faeddat de “crònaca, mistèrius, inchiestas”.

In su 1985, arrestant a s’istudiante casteddàiu Aldo Scardella, sena culpa peruna, pro sa morte de un’òmine. A pustis de 185 dies de isulamentu in presone, Aldo si morit abboghinende a sa disisperada s’innocèntzia sua. Isceti deghe annos a pustis, sos culpèvoles benint cundennados.

In su 1985, arrestant a s’istudiante casteddàiu Aldo Scardella, sena culpa peruna, pro sa morte de un’òmine. A pustis de 185 dies de isulamentu in presone, Aldo si morit abboghinende a sa disisperada s’innocèntzia sua. Isceti deghe annos a pustis, sos culpèvoles benint cundennados.

Casteddu. Seus acanta de Paschixedda, est su 23 de su mesi ‘e ‘idas de su 1985. Est faendi frius. Ma non est cuddu frius sanu de is montis, no. Est unu frius ùmbidu, de su chi t’intrat a is ossus paris cun sa fortza de su maestrali chi sbatit a forti a is bidrus. Sa genti currit. Bursas de s’ispesa, pachetus coloraus, su nuscu de su mari chi lompit de atesu. Fintzas in sa ruga de is Donoràticu b’at un’ammisturu de luxis e de facis de genti andendi e torrendi.

Ddoe at una butega chi ddi narant Bevi market. A ìnturu nc’est Giovanni Battista Pinna, su titulare, cun su gèneru. Est un’òmini chi traballat, Pinna. Est pessendi a sa cena, est pessendi chi tra pagu serrat. Ma ddoe at unu detàlliu. Ddoi at sèmpiri unu detàlliu chi non torrat, un’umbra chi s’istacat de su muru prus a lestru de is atras. Tres òminis; unu chi abarrat foras, duus chi intrant. Non narant “Buonasera”, non narant “Augùrios”. Tenint is caras cuadas, su passu grai e una pistola in manu. Funt ingunis po una fura ma totu acabat cun tres corpus. Funt passadas de pagu is 21.30 e Pinna est in terra. Su sànguni brutat su pamentu, acanta a is càscias, intre is carrellus e is speras de chini boliat sceti festai. Is tres fuint, sparèssint in su scuriu de su bixinau.

Unu bixinau chi in cussa antivigilia parit unu labirintu sena bessida. Sa citadi abbòxinat, est straca de sa microcriminalidadi de cussus annus e bolit unu mostru. E a sa lestra puru. E candu sa genti fait parti de unu sistema chi tenit fàmini e pressi, a is bortas non càstiat in faci a nisciunus. Pigat sa prima umbra chi agatat e si fait testimòngia, fintzas chistionendi.

Lasseus de una parti su Bevi market. Lasseus su sànguni, is sirenas e is boxis. A 150 metrus nc’est unu piciocu. Aldo si narat. Aldo Scardella. Tenit binticuatru annus e una faci chi est unu retratu de sa normalidadi. Una faci calisisiat, de is chi non ti faint girai caminendi po da castiai. Est unu studenti universitàriu. Frecuentat Economia e cummèrciu e si pagat is stùdius faendi su ragionieri de una dita de sa zona. Librus de testu e librus contàbilis, apuntus, esàminis de aprontai e unu benidori de si fraigai. No est unu criminali, Aldo. No ddu sciit ita siat una pistola, no ddu sciit comenti s’organizat una fura, no dd’at frecuentada mai sa cuestura, non s’est mai ammesturau cun is facis de sa crònaca niedda. Est un’esistèntzia normali sa sua: su cafei a mengianu, is cianciarradas cun is amigus, su progetu de un’esàmini benidori. Ma ddoi at unu detàlliu grai. Aldo àbitat acanta a su Bevi market. Tropu acanta.

E in cudda Casteddu ferida e nervosa, sa normalidadi, i est giai unu suspetu. Su de essi unu piciocu cali si siat, su de s’agatai in su logu sballiau in su momentu sballiau, po su mecanismu de sa giustìtzia podit essi una nexi. Mentras chi issu stùdiat, mentras chi issu bisat, in foras ddoi at una màchina chi at giai cumentzau a girai. Un’ingranàggiu fatu de verbalis, de testimonias cunfùndidas, de didus puntaus in su scuriu. Aldo no ddu sciit, ma is generalidadis suas funt acanta a donai su nòmini a unu casu giuditziàriu destinau a si furriai in bisu malu.

Sa dii a pustis agatant unu passamontagna a 30 metrus de domu sua. Su 26 Aldo est circau de sa giustitzia, a su passamontagna ddi faint una perìtzia olfativa e a sa manu sua ddi bestint unu guantu de paraffina po cumprendi si ddoi at ancora pruvura. Èsitu negativu pro totus e tres is cosas. Ma a is incuirentes non abastat. E non bastat mancu s’alibi de su giòvanu, chi a is 20 est torrau a domu e a s’ora de s’assassìniu est giai a letu (su fradi at a cunfirmai chi a is 22 Aldo fiat giai dormendi). Aldo si passat sa Paschixedda cun is parentis suus, ma su 29, a ses diis de is acontèssidas (ses diis de indàginis sighias, de pressioni mediàtica e de una citadi chi bolit su culpèvoli), po Aldo est s’inghitzu de sa fini.

Tzocant a sa porta. Est sa politzia. Su piciocu oberit, atontonau, ancora aintru de sa normalidadi sua de studianti mancai is cumpùdus e is perìtzias de is diis ananti. Aldo s’agatat catapultau in unu film chi non ndi connoscit su copioni. Dd’arrestant. Ma po ite? Ddoi at una testimonia. Unu testimòngiu chi narat de dd’ai biu passendi cun atrus duus ananti de su Bevi market calincuna dii prima de s’acontèssida. Una testimonia assurda: Aldo ddoi passaiat medas bortas in cussus tretus po ita ca sceti ingunis depiat passai bessendi de domu o torrendi·nci. E est sceti a peis chi podiat passai sendi chi non teniat machina. Ma po sa giustìtzia de cuddas diis, custus indìtzius non funt dudas ma seguresas. Su suspetu si fait mannu, si fùrriat a cimentu, si fùrriat a una cella chi si serrat. Su mecanismu est cumentzau. Est un’ingranàgiu tzurpu, unu rullu cumpressori chi non si firmat a castiai is sfumaduras. Aldo Scardella intrat a cuestura comenti unu suspetau e ndi bessit comenti su mostru. Sena una proa, sena unu moventi, sceti sa mala sorti de stai acanta a su Bevi market. S’opinioni pùblica est cuntenta manna. Chini si siat siat. Aldo est arrestau, ma is familiaris suus no ddu sciint. Dd’ant a sciri sa dii in fatu, su 30, de una giornalista chi andat a domu insoru.

Po Aldo, su mundu si stringit a pagus metrus cuadraus. Una cella. E no una cella cali si siat: isulamentu. A ddu scieis ita bolit nai isulamentu? Est unu stampu nieddu. Est a si ndi scancellai de sei.Perunu giornali, peruna arràdiu, peruna currispondèntzia, peruna cara familiari. Sa Casteddu sua, in su mentras, est pronta po saludai s’annu nou. Sa genti stapat ampullas, si scàmbiat is augùrius. Ma issu no est nemmancu in Casteddu, e sceti s’8 de gennàrgiu, a festas finias, is de domu ant a sciri chi a Aldo nci dd’ant postu in su penitentziàriu de Aristanis. E chi po dexi diis non dd’ant donau mancu assistèntzia legali.

E in presoni su tempus tenit unu ritmu diferenti. Est unu tempus carcu, apoddosu, fatu de giru de crais e de passus chi si stèsiant in su passaditzu. Aldo est ingunis, in su iscuriu, a ìnturu de unu limbu chi non ndi tenit de sentiu. Est un’innotzenti tratau comenti su peus de is criminalis: est in isulamentu totali, non ddi dant de s’ora de ària, est bardiau a vista 24 oras de 24. Est interrau biu asuta de tonnelladas de roca e de burocratzia in unu logu ue su spàtziu iscumparit, a cambiu de unu perìmetru chi podis mesurai in tres passus. Su cuntatu umanu sparessit: in logu suu unu mudìmini chi t’assurdat. Su de un’istitutzioni chi at detzìdiu chi tui tenis is nexis, e chi immoi non ndi tenit prus bisòngiu de t’ascurtai. Su 1986 cumintzat aici: cun unu piciocu de binticuatru annus chi càstiat a sa bòvida e chi circat de cumprendi undi siat finida sa realidadi. 

Gennàrgiu. Freàrgiu. Martzu. Is mesis passant, ma in galera su calendàriu est unu cuntzetu astratu, un’inimigu chi ti mùssiat sa petza. S’isulamentu ti spàciat. E non giuat. Ca pro mèdiu de cudda tortura a Aldo non ddi podint bogai nudda. Issu non sciit nudda de su chi est sutzèdidu su 23 in sa ruga de is Donoràticus. Issu no ddu sciit chini podit ai mortu a Giovanni Battista Pinna. Aldo non ndi podit prus e pròpiu in martzu detzidit de scrii a su giuxi istrutori po chi ddi cuntzedant unu regimi carceràriu diferenti, unu regimi de cumpangia. Ma sa giustìtzia a cudda origa non nc’intendit e ddi negat finas de partecipai a sa missa de Pasca manna. In foras sa vida est cambiendi colori: lompit su beranu, su soli de Sardìnnia cumentzat a caentai is murus de Casteddu. E ingunis, in cudda presoni de Bonu caminu, Aldo est trasferiu. Mancari pròpiu issu non nci bollat andai: giai ddu sciit chi no est unu bellu logu. Is pagas oras de ària chi ddi cuntzedint si fùrriant a momentus de molèstias. E in totu is atras oras est permanenti sa timoria de arriciri una cundenna chi iat a bolli nai non prus pagus mesis ma annus meda. Est innoi chi s’ànima cumintzat a si fai grai. Ca si ti ponis a boxis e nemus t’intendit, a s’acabu no creis mancu f a sa boxi tua. Si ses innotzenti e su mundu ti narat chi ses unu assassinu, a pustis de unu pagu cumintzas a ti preguntai si non siat su mundu a tenni arrexoni. Sa conca de Aldo est oramai unu labirintu de spigrus deformaus. Su speru, chi a su cumintzu fiat una pampa minori, immoi est unu pesu prus chi non grai. E s’umbra, sa chi fiat intrada de sa porta de sa cella, immoi no est prus in foras. Imoi s’umbra est a ìntru de issu e totu.

Casteddu, 2 de argiolas de su 1986. S’istadi est lòmpia. E s’istadi, in Sardìnnia, non brullat. Est unu calori chi strecat, una basca grai chi s’apoddat a is murus de Bonu caminu e trasformat sas cellas in forrus de pedra. Foras, sa genti circat su mari, circat s’umbra de is oleandrus. Aìnturu, po Aldo, s’ària est spaciada. Funt passadas centu e otantacincu diis. Centu e otantacincu notis passadas a fissai sa bòvida, a circai una lògica in unu labirintu chi non ndi tenit. Est su momentu de su mudìmini assolutu. Unu mudìmini chi no est paxi, ma unu turmuentu. Aldo est stracu. No est sa stanchesa de chini at studiau tropu, est sa stanchesa de chini at gherrau contra a unu pantasma e at stibiliu chi su pantasma est prus forti. Non tenit ancora 25 annus, ma in cudda cella est oramai bèciu, spaciau de una curpa chi no at mai cummìtiu.

No imagineis boxis, no imagineis avolotu. Imaginei·si·ddu sceti unu piciocu chi si movit cun precisioni chirùrgica in un spàtziu strintu. Su gestu estremu de chini non tenit atru de donai si non su corpus pròpiu. S’umbra, a s’acabu, bincit contra a sa luxi. Ma in antis de si nd’andai, Aldo lassat unu sinnu. Unu pabireddu. Pagus fueddus scritus cun sa firmesa de chini non tenit prus timoria de no essi crèidu. Candu is guàrdias oberint sa porta, agatant su corpus su e cuddu billetu chi brùsiat prus de su soli de argiolas. “Vi chiedo perdono… muoio innocente“. No est una boxi, est un’acraramentu. Est s’ùrtimu atu de una tragèdia assurda, su puntu finali postu de una manu chi tremiat ma chi sciiat, a craru, chi cussa fiat s’ùnica bia de ndi bessiri.

Candu unu piciocu de binticuatru annus si ‘ocit in una cella abboxinendi a su mundu s’innocèntzias pròpia, sa citadi sua non podit prus fàiri finta de nudda. Ma atentzioni. No est un’unda de piedadi lestra, no. Est calicuna cosa de diferenti. Est su suspetu chi sighit a bivi apustis de su mortu puru. Ddu bideis? Est cuddu velenu fini fini chi strìstiat tra is gùturus de Is Mirrionis e de is salotus burghesus. Ddoi at chini narat ca “Si s’est ocidu calicuna cosa dd’at fata”, chini narat ca “Nemus morit pro nudda”. Po is familiaris no est sceti unu dolori privau ma gogna pùblica. Sa birgòngia de unu nòmini chi immoi est in is giornalis cun su fueddu “suitzìdiu” acanta a su de “fura” e de “assassìniu”. Est sa crudelidadi de una sotziedadi chi tenit bisòngiu de mostrus po abarrai in sa comfort zone cosa sua; de una sotziedadi chi su mostru non nc’est tocat a dd’imbentai.

Ma sa tumba sua est fintzas meta de dolu. A ddi fai bìsita in campusantu ddoi andat fintzas Enzo Tortora, un’àteru sìmbulu de s’ingiustìtzia sufrida. Ma in cuddu 1986 ddoi at chini faint fintzas pregontas e interrogatzionis parlamentaris, comenti sa de is onorèvolis de su Pci Luciano Violante, Francesco Macis e Bruno Fracchia. Essit a campu chi a cincu mesis de sa rechesta de formalizatzione de s’istrutòria su giuxi istrutori no iat ancora interrogau a su piciocu. Essit a campu su fatu chi sa faina protzessuali teniat partis mali fatas, cun su giuxi chi no iat acumpriu a parte manna de is atos istrutoris pedius de su Pm. Aldo Scardella podiat essi sarbau. Su procedimentu disciplinari de su Csm contra a su giuxi est stétiu sceti una censura.

Passant is annus. Su mundu càmbiat, Casteddu càmbiat, ma su nòmini de Aldo Scardella abarrat ingunis, suspendiu in cuddu limbu de chini est “mortu suspetau”. Poi arribat su 1996. E arribat cun atras cunfessionis. Nc’est unu pentiu, ddoi at indàginis noas, nci funt is nòminis de chini at mortu a Pinna. Walter Camba e Adriano Peddio, chi de su pentiu iant arriciu sa càlibru 38 imperada su 23 de nadali. Funt duus cumponentis de sa banda de Is Mirrionis. E Aldo Scardella nudda nc’intraiat cun custus. Ne issus dd’iant biu mai. No ddu sciant chini fiat cussu piciocu de binticuatru annus cundennau de s’istadu. Sa giustìtzia si ndi scidat de su sonnu profundu suu. Si torrant a oberri is registrus, si torrant a fai is contus, si scriint sentèntzias noas. E a s’acabu sa veridadi: “Aldo Scardella est innotzenti”. Ddu scriint a craru cun su timbru de sa Repùblica. Ma est una veridadi chi lompit candu tropu tempus est passau. Sa giustìtzia at agatau is culpèvolis ma dd’at fatu caminendi apitzu de  sa morti de unu piciocu chi no at pòtziu abetai. Dexi annus po cumprendi chi sa vida de unu studianti baliat prus pagu de una testimonia chi moviat dudas medas. Sa veridadi trìunfat, ma est una vitòria mutilada, ca non tenit nemus a chini domandai scusa, si no a una tumba in campusantu. Lompit fintzas una lìtera de su presidenti de sa Repùblica Giorgio Napolitano, ma est tropu tardu a beru.

Custa est sa stòria nostra. Una stòria de umbras. Ma chini est s’umbra, a concrus’acabuus? Est Aldo, su piciocu ingùrtiu de su scuriu de una cella, o est su sistema chi no at scìpiu fai luxi in s’iscurigori de una xirca fata mali de sa giustitzia? Fortzis Aldo Scardella est devènniu un’umbra netzessària. Sa chi ancora oi, a pustis de cuaranta annus, s’illònghiat in sos passaditzos de is tribunalis, in is aposentus de is magistrauss, tra is murus de una presoni. Est un’umbra chi non ti lassat in paxi, chi ti tirat a sa màniga e ti narat chi sa giustìtzia, cando tenit tropu pressi o tropu bòria, podit essi un’arma mortale. Su nòmini suu no est prus sceti una boxi de dolu, est un’ammonestu. Est su promemoria de cantu siat dèbili cudda làcana chi partzit su citadinu de su suspetau, su suspetau de unu pantasma.

Oi in Casteddu ddoi at una pratza chi portat su nòmini suu. Est unu spàtziu abertu, prenu de sole, ue is pipius currint e sa gente si firmat a chistionai. Est curiosu, no? Una pratza dedicada a chini dd’at serrau in unu stampu de pagus metrus. Epuru, cudda parti de citadi est comente unu raju de luxi chi, a s’acabu, tenit a tesu sa nèbida de su suspetu. Aldo no est prus su “culpèvole”. Est Aldo, e bastat. Sa stòria sua si narat chi mai depeus spaciai de castiai a ìnturu de is umbras, ca est ingunis chi bortas meda cuaus is erroris nostus prus mannus. Intzandus, dònnia borta chi passaus in cudda pratza, artizieus is ogus. Circheus su soli. Po ita ca nci funt bòfius centu e otantacincu diis de scuriu e dexi annus de mudìmini po torrai a cuddu piciocu sa luxi chi ddi tocaiat. Ma a sa fini, cudda luxi est arribbada. E s’umbra, tocat a ddu nai, podit arreposai in paxi.


Iscritu dae

De lèghere

Umbras de Sardigna

Custu est su de cuatru episòdius de sa prima istajone de su podcast “Umbras de Sardigna”. Est unu podcast prodùidu dae s’Assòtziu Culturale Arvèschida in paris...

Umbras de Sardigna

Custu est su tres episòdius de sa prima istajone de su podcast “Umbras de Sardigna”. Est unu podcast prodùidu dae s’Assòtziu Culturale Arvèschida in paris cun...

Umbras de Sardigna

Custu est su segundu episòdiu de sa prima istajone de su podcast “Umbras de Sardigna”. Est unu podcast prodùidu dae s’Assòtziu Culturale Arvèschida in paris cun...

Umbras de Sardigna

Custu est su primu episòdiu de sa prima istajone de su podcast “Umbras de Sardigna”. Est unu podcast prodùidu dae s’Assòtziu Culturale Arvèschida in paris...