Custu est su segundu episòdiu de sa prima istajone de su podcast “Umbras de Sardigna”. Est unu podcast prodùidu dae s’Assòtziu Culturale Arvèschida in paris cun sa rivista Istòrias e comente narat su sutatìtulu faeddat de “crònaca, mistèrius, inchiestas”.
Su contu est de Mauro Piredda
Su 18 de su mese de santandria de su 2013 su tziclone Cleopatra at còrfidu sa Sardigna, ochinde 19 personas boghende a pìgiu sas curpas de sas mancàntzias umana in contu de ambiente. Intre sa destruidura e s’isulamentu est essida a campu sa solidariedade.
Timoria. Ddoi at unu fueddu ca imperaus medas bortas candu chistionaus de natura, ma no est su fueddu giustu. Sa natura non ponit a a timi poita ca est mala. Ponit a timi poita ca est indiferenti. Imaginei·si·ddu su Mediterràneu. Una stèrrida manna de acua asula, pàsida, sulena. Su “Mare Nostrum”. Ma in is ùrtimus annus, custu mari at cumentzau a buddiri. A bellu, sena fai abbolotu. Est comenti una padedda a pressioni lassada in su fogu de calicunu ca non s’est arregordau de ndu studai sa frama. Su calori s’acùmulat, s’enèrgia est a canta a tzocai. E sa a fìsica, ddu scieis, no ddi praxint is bòidus. E nemmancu is etzessus. Depit scarrigai. Ddoi at chini narat ca sa nexi est sa nosta, de s’òmini chi prenat su celu de fumu e velenus. Ddoi at chini narat ca siat sceti unu ciclu, unu respiru prus afannosu de sa Terra chi nd’at biu passendi meda, de ierrus e de stadialis.
Ma sa beridadi, in custa stòria, no istat in in gràficus de is scientziadus o in is boxis de is spetàculus de tzarra. Sa beridadi dd’agataus in su ludu. Ca candu s’atmosfera detzidit de si torrai a pigai s’echilìbriu, ddu faut cun una pretzisioni chirùrgica e una violèntzia tzurpa. No est unu mostru chi lompit de su nudda. Est un’umbra allonghendi·sì. “MediCane”, ddi narant is chi funt avesus a is etichetas inglesas: un’uraganu mediterràneu. Unu sistema perfetu de nuis chi girant a ingìriu insorui, circhendi una via de essida. Est su 18 de onniasantu de su 2013. Is àeras funt caentis meda po essi in atòngiu. Ùmidas, grais. In su Tirrenu, un’anomalia est pighendi forma. Tenit unu nòmini bellu terrorosu in su pròpiu tempus: Cleopatra. Ma no est una reina. Est unu muru de àcua chi est acanta a si scuartarai contra a su granitu e a is domus.
Ddoi ‘at unu momentu pretzisu undi sa meteorologia no est prus scièntzia ma crònaca niedda. Cussu momentu est immoi. E custa est s’umbra de Cleopatra.
Est unu lunis, unu lunis mangianu che a medas atrus, de cussas diis chi tenint su tastu de su caferi brusiau e cun sa ‘olla de istai ancora in su letu. In foras, sa Sardigna s’est scidendi suta de unu celu inchietu. Pagu mali, iaus a podi nai, seus in atòngiu. Unu spantu! In atòngiu proit. Est s’arrègula. Aristanis, Nùgoro, Terranoa. S’arrumòriu de is serrandas artziendi·sì est scrafiendi s’ària ùmida. Is strexibirdis de is vituras funt matanendi cun is primus stìddius, russus, grais, scantrexendi su strexi birdis. Ddoi at un’allerta mèteu, ei.
Sa protetzioni tzivili iat mandau is comunicatzionis via fax – poita ca su 2013 nci funt ancora is fax – e sas e-mail, su domìnigu, cun in comunis serraus. “Criticità elevata”. A is seti de mangianu de cussu lunis. in Gaddura, sa genti est bessendi de domu, serrat sa genna, artziat in màchina, andat a ufìciu, a scola, pigat atras diretzionis. Ddoi at unu detàlliu, però. Unu detàlliu chi non fuit a chini istat acanta a is arrius. Su fragu. No est su fragu netu de s’àcua chi infriscat su stadiali. Est unu fragu de terra mòvida, de arrèxinis màrcias, de calincuna cosa chi s’arriu est movendi de su fundu.
Su Siligheddu, in Terranoa, est pagu prus de unu canali stracu, casi invisìbili tra is domus e su cimentu. Ma est inghitzendu a s’unfrai. Pianu. Comenti una bena in is trempas de chini est acanta a tzacarrai de arrenegu. Nisciunu càstiat a s’arriu, però. Totus càstiant a su relògiu. Sunt is seti e unu cuartu. Su tràficu rallentat, is lutzinas funt spigrus iscurus. Est sceti àcua, si narant. Àcua cali si siat. Ma in s’umbra, Cleopatra at giai cumentzau a stringi s’assìtiu cosa sua. E non tenit intentzioni de fai presoneris.
In dònnia indàgini comenti si tocat, ddoi at unu momentu pro castiai in cara a su fartau. Ma comenti ddu castiaus in cara a unu mostru fatu de ària e de e papori? Po cumprendi a Cleopatra, depeus artziai a susu. A is àeras. A is nuis, undi is satèllitis tirant fotografias mudas. Su chi bidint no est una perturbazioni normali. Est una “V-Shaped Storm”. Una traschia a forma de V. Parit unu nòmini tènnicu, anònimu, ma est sa firma de unu killer.

Imaginei·sì un’imbudu bortulau. De una parti, s’ària frita chi falat de nord, arrodada che arresòrgia. De s’atra, su bentu de soli, caenti e càrrigu de umidadi, chi lompit de su Nord Àfrica. Si tumbant pròpiu ingunis, asuba de su Tirrenu, chi in cussu mesi de onniasantu est prus caenti de sa mèdia. Est s’addòbiu intre duus trenus currendi lestrus. S’ària caenti àrtziat a susu, si cundensat deretu e si fùrriat a muru de chiàciu e àcua artu dòixi chilòmetrus. Ma sa trassa de su motru est un’atra. “Auto-rigeneratzioni”, si narat. A su sòlitu, una traschia passat, scàrrigat e si nd’andat. Cleopatra no. Cleopatra s’àncorat a is montis de Sardìnnia, a su Gennargentu, a is cùcurus de Gaddura. Sfrutat su rilievu de s’ìsula comenti unu trampolinu. S’àera ùmida sighit a artziai, a si fai craca, a arrui sèmpiri in is pròpius puntus. A oras intreas. Che a unu grifu abertu de su totu in unu lavandinu tupau. In meteorologia ddi narant “flash flood”, alluvioni lampu.
Ma su fueddu “lampu” non si donat s’idea. Est un’assàchiu. In binticuatru oras arruint 450 millìmetrus de àcua. Po ddu cumprendi mellus: est sa cantidai chi a su sòlitu falat in ses mesis. Mesu metru de àcua in dònnia centìmetru cuadrau de terra. Su mostru immoi tenit una carena, tenit un’energia infinida e tenit unu bersàlliu. No est prus una previsioni de su tempus. Est una màchina de gherra atmosfèrica chi at apenas cumentzau a marciai. E chi est puntendi deretu cara a is domus, cara a is caminus, cara a is pessonis chi sunt ancora pighendi su segundu cafei de sa dii.
Ddoi at unu sonu chi is ca nci fiant cudda dii si dd’ant a arregordai po cantu campant. No est su tzàchidu de s’àcua, no. Est unu bèrridu. Un’abbolotu de is intragnas, profundu, chi parit benendi de su centru de sa terra. Est su sonu de s’àcua chi acabat de arrui e cumentzat a curri. In Gaddura e in su Nugoresu, su terrinu est fatu de granitu e de argidda. Est una terra tosta e fiera, ma tenit una làcana. E cuusa làcana est oramai brincada de oras. Is canalis, is arritzolus chi in su stadiali sunt sceti strìscias de perdas sicas, cumentzan a bombitai ludu. No est àcua neta, sa chi falat de is montis. Est una supa niedda, càrriga de truncus srexinaus, perdas mannas che vituras e restus de dònnia tipu. Su ludu tenit una propiedadi terrorosa: non dormit mai. Non si firmat ananti de unu muru e nemmancu làssinat. Spingit. Tenit una massa ispecìfica chi sdorrocat su cimentu che chi fessit paperi fini. Cumentzat s’invasione.
Imaginei·si·ddus is sartus a ingìriu de Terranoa o de Torpè. S’abba no àrtziat a pianu, comenti in una pellìcula catastròfica rallentada. Lompit a undadas, a scatus violentus. Unu momentu su marciapei est infustu, su momentu a pustis s’àcua est a cambonis, e trinta segundus in fatu sa currenti t’est trasinendi. Est un’umbra lìcuida chi intrat a is domus de is gennas, chi fait brincai is tumbinus, chi mudat is giardinus in paulis mortalis. Is vituras parchegiadas cumentzant a si movi. Parint bias, tumbendi·sì s’una cun s’àtra, ammuntonendi·sì contra a is pontis, faendi digas improvisadas chi apustis crollant po sa pressioni, liberendi una fùria ancora prus manna. Sa terra de Sardìnnia, a parusu sidia, como de àcua ndi tenit meda. Nd’est prena. E no sciit prus undi dda ponni. Insandus dda spudat a foras, contra a is ventanas, contra a is murus.

Si boleis cumprendi a Cleopatra, depeis tzucai a Terranoa. Ma no in sa banchina, undi s’àcua de su mari e sa de su celu si unint in un’imbrassada murra. Depeis andai a is bixinaus popularis de Bandinu o de Putzolu. Logus undi sa genti at fraigadu cun suferèntzia, matoni cun matoni, a bortas sena sciri chi a suta de is pamentus curriant canalis cobertu de s’asfaltu. A is cuatru de marì is carreras sunt tretus de mari brutu. Sa currenti brincat. Unu “clac” sicu, e posca s’iscuru. Sceti is lampis alluxint su celu. Is farus de is vituras chi abarrant allutus suta de s’àcua, projetant luxis ispetralis de su fundu de s’istrada che chi fessint ogus de mostrus marinus afoghendi.
S’àcua non tzocat is gennas. Ddas sfundat, e deaici fait cun is bidrus de is butegas, e cun is garage. Sa genti àrtziat asuba de is mesas, posca a suba de sa mobìlia, posca circat amparu asuba de is coberturas. Intendint is boxis de is bixinus, ma nudda bidint. Ddoi at chini proat a oberri sa genna po fuiri, ma sa pressioni esterna est tropu forti: est comenti a spingi contra a unu muru dae cimentu armau. Ses presoneri in domu tua, e s’àcua àrtziat de dexi centìmetrus dònnia minutu. Is tragèdias si consumant mudas. Famìlias intreas s’agatant istrintas in un’abbratzu in s’ùrtimu cugioni de bòveda abarrada asciutu. Calicunu non nci dda fait. Calicunu abarrat intrapuladu in unu seminterrau, gherrendi contra a una genna chi non s’oberit prus, su respiru si fait curtzu e su fius ti papat is ossus. No est unu film. Est sa realidadi de una citadi chi si scoberit fràgili, fràgili meda. Candu su ludu intrat a domo, totu si ndi pigat: is arregordus, is mòbilis, sa dignidadi. E fintzas sa vida.
Si sa citadi est una trampa, s’istrada est un’azardu. In Sardìnnia, is artèrias chi collegant is biddas surcant is montis, falant in is baddis, brincant arrius chi trexentus diis a s’annu sunt pagu prus chi feridas sicas in su paisàgiu. Ma su 18 de onniasantu, cussus pontis si faint fràgilis comenti sprugadentis in is manus de unu giganti furiosu. Sa provinciali chi collegat a Terranoa cun Tèmpiu est una strada chi totus dda connoscint. Est unu nastru de catrame in su granitu de cussa terra. In tretus de Monte Pino ddoe at chini est viagendi in mesus a survadas fortis de bentu e non podit sciri chi sa terra asuta si dd’est papendi su mostru. Su ponti arruit e tres vidas iscumparint ingurtias de su bèrridu de su ludu.
E ddoi at fintzas chini est passendi in una strada intre Ulìana e Durgali, unu politzotu chi est in servìtziu faedi sa scorta a un’ambulàntzia. Ma su ponti de su cedrinu arruet fintzas issu asuta de is arrodas de sa vìtura sua. Su bolu. Su bòidu, un’àtra vida ingurtia. Cleopatra no est prus unu fenòmenu atmosfèricu, est unu stragu. Is pontis chi depint uniri in comunidadis immoi ddas partzint. Is stradas po sarvai da genti immoi sunt caminus conca a s’abissu. Sa Sardìnnia est fata a bìculus, isulada in foras e isulada aìnturu suu. Dònnia arruta de ponti no est unu corfu sceti a sa logìstica ma fintzas a is speràntzias. Poita ca si non ti podis movi, si sa terra ti mancat asuta de peis, abarras sceti cun s’àcua. Ma est un’àcua chi cussu lunis de onniasantu non si bolit firmai ananti de nudda. Nemmancu ananti de chini si sacrìficat po is atrus.
Candu is luxis si ndi studant e s’àcua àrtziat, abarrant sceti is pessonis. E is pessonis, in sa scuridadi, faint cosas incredìbilis. No ddos muteis àngiulu, ca non ndi tenint de alas: tenint stivalis de gomma, manus brutas de ludu e s’alenu curtzu po sa podda. Funt is erois de s’umbra. Nc’est su bixinu de domu chi, intendendi unu prantu sfiadau in su pianu de suta, no ddos abetat a is sommotzadoris. Si calat in su gelu de s’alluvioni, nadat intre is mòbilis chi gallègiant, sfundat una ventana e sarvat a unu pipiu, passende·ddu de manu in manu in cussa cadena umana fata de pessonis chi parint fardis. Ddoe at chini, cun sa barca pròpia de pisca, rugrat is carreras de su centru de Terranoa che chi fesst in laguna, recuperendi bècius spramaus abarraus blocaus asuba de is mesas de sa coxina.
Ma is erois funt fintzas is chi non bideus. Is operadoris de su 118 chi abarrant in sa lìnia telefònica a oras intreas, circhendi de apasigai a is chi funt bidendi s’àcua lompi a sa bòveda, dendi inditus de subravivèntzia mentras is sucursos fìsicus funt blocaus pro mori de unu pontu arrutu. Est sa solidariedadi de is sardus, sa chi est muda, chi est fata de pagos fueddus ma de fainas mannas. Una solidariedadi chi no abetat is decretus o s’istadu de emergèntzia. Mentras Cleopatra sighit aboxinendi in foras de is ventanas, is atras domus aberint is gennas oferendi cobertas asciutas, unu pratu caenti, un’otomanu po si pasai, unu carinnu po chi at pèrdiu totu in dexi minutus. In in is carreras de Terranoa, sa genti imperat palas e ungras pro liberai is intradas Non ddoi at gerarchia, non ddoi at distintzioni. Ddoi at petzi s’apretu de torrai sa luxi a is atras vidas.
Est sa proa chi, fintzas candu sa natura detzidit de ammustrai sa cara sua prus lègia, su coru de chini abarrat non si lassat afundai. Su ludu podit coberri is caminus sos caminos, ma non su coràgiu.
Ddoi at una soledadi particulari chi imbòligat is logus ferius duranti una traschia. Est una soledadi geogràfica, certu, ma cussu lunis de onniasantu est fintzas calincuna cosa de prus profundu. Est un’isulamentu tecnològicu, logìsticu, casi esistentziali. Mentras Cleopatra scàrrigat milliardus de litrus de àcua, is cavus de sa fibra òtica si truncant suta de su pesu de is restus. Is turris de is cellularis acabbant de trasmiti. De prus: is aeroportus funt desertus, is portus funt serraus ca su mare est unu muru de spuma bianca e de arrennegu. E fintzas in is partis internas s’isulamentu si fait feroci. Biddas comenti Torpè devenint fortilesas assediadas de su ludu. Is novas lompint a bìculus: “Mancant a s’apellu tres pessones”, “Su riu at segadu sos àrgines”. Fintzas chi “Sa diga ta tzèdidu”. Su ludu e sa timoria si faint meris de cussus logus e du cussus momentus, mentras foras, s’àcua sighit cun su disacatu suu.
Candu s’àcua in finis si retirat, lassat a segus suu calicuna cosa de peus de su ludu: is pregontas. Ca no est beru chi sa nexi est sèmpiri e sceti de su celu. S’àcua est un’eventu fìsicu, ma su disastru est un’eventu umanu. S’oberint is registrus de is inchiestas. Is magistradus cumentzant a scartafollai mapas e pianus reguladoris. E su chi bessit est una atra umbra, prus pagu poètica de sa de Cleopatra, ma meda prus cuncreta. Est s’umbra de su cimentu. Canalis tumbaus po fai spàtziu a villetas, seminterraus fraigaus undi unu tempus curriant istrainus, pontis progetaus cun càrculus chi non teniant contu de s’arrenegu de sa terra. Si finit a tribunali. Asubra de su bancu de is imputauss ddoi at sìndigus, tènnicus, dirigentis. S’acusa est grai: omicìdiu curposu plùrimu e disastru curposu. Si fueddat de allertas mancadas, de messàgius chi non funt lòmpius a tempus, de cussu sistema de protetzioni tzivili chi su 2013 pariat unu gigante de sos pees de argidda.
Sa defensa arrrspundit cun su fueddi màgicu: “Eccezionalità”. Un’eventu mai bidu, narant. Malu a previdi. Ma est a beru diaici? O fortzis iaus scteti detzìdidu de smentigai? In Sardigna sa memòria est longa, ma sa speculatzioni edilìtzia tenit su passu prus lestru. Eus fraigau undi s’àcua teniat su deretu de passai, e candu s’àcua est torrada a reclamai su letu suu, eus cramadu “mostru” su chi fiat scetu un’arriu. Su processu de Tèmpiu si fùrriat a labirintu de perìtzias e contraperìtzias. Sentèntzias chi lompint annus a pustis, cundennas chi si mudant in assolutzionis, e cussu sentidu de amargori in buca chi abarrat a chini at pèrdiu unu fillu o unu babbu. Ca a sa fini, intre is rigas de is sentèntzias, restat una beridadi iscòmuda: Cleopatra at corfiu forti, ma seus istaus nosu a ddi lassai sa genna oberta. Eus scambiau sa seguridadi cun su progressu, e su contu, che a sèmpiri, est arribbau totu paris. Unu contu saliu meda.
Dexennoi vidas. Non funt sceti unu nùmeru in unu verbali de sa prefetura. Funt dexennoi cadiras bòidas, dexennoi nòminis chi oi, in Sardìnnia, sonant comenti un’ammonestu dònnia borta chi su celu si tingit a nieddu. Cleopatra si nd’est andada de annus, oramai, ma at lassau un’eredadi grai in is murus de is domus de Terranoa e de Torpè, in is crebaduras de is pontis torraus a pesai e in sa memòria de chini at biu su mari intrendi a coxina. Ita ddoi abarrat de cussa not? Is sinnus de s’idranti is murus, sa lìnia scura chi inditat finas a undi est atziada s’àcua.
Ma abarrant pruschetotu is pregontas chi eus fatu a cumentzu. Eus imparau calincuna cosa? S’ìsula at torrau a pesai sa conca, comenti at fatu sèmpiri in sa stòria millenària sua. A is stradas ddas ant asfaltadas a nou, a is canalis ddos ant torra pulius, epuru, dònnia borta chi s’àcua falat unu pagu prus forti in is coberturas, ddoe at un’astriori chi rugrat sa Sardìnnia. Est su riflessu cunditzionau de chini sciit ca s’echilìbriu intre nois e sa Terra est immoi fini fini che a unu follu de pabiru. Is umbras non si nd’andant mai de su totu. Abarrant in foras de is gennas arregordendi·sì ca non seus is meris assolutus de su mundu undi staus. Seus sceti stràngius de unu praneta chi tenit is ritmus e is arrenegus suus. De Cleopatra tocat a ndi fueddai non po assutai ma po arregordai: chi sa preventzioni no est unu costu, ma unu dèpidu chi teneus pro su benidori de fillus nostus.
