Custu est su de undixi episòdius de sa prima istajone de su podcast “Umbras de Sardigna”. Est unu podcast prodùidu dae s’Assòtziu Culturale Arvèschida in paris cun sa rivista Istòrias e comente narat su sutatìtulu faeddat de “crònaca, mistèrius, inchiestas”.
Su 65 pro chentu de sas tzerachias militares italianas s’agatat in Sardigna. Intre suspetos de incuinamentu ambientale e maladias, sa giustìtzia no at finas a oe reconnotu ligàmenes de causa-efetu. S’Ìsula abbarrat istrinta intre sos postos de traballu generados dae s’indùstria bèllica e sos disastros ecològicos irrisortos.
Contu de: Andrea Deidda
Bintimila vìtimas civilis, dexi atacos aèreos a sa die dae su 2015 a su 2021. Dexioto millionis de persones bisongiosas de assistèntzia sanitària. In su Yemen dae noe annos a custa parti, prus che totu a pustis de s’interventu de s’Aràbia Saudita, sa gherra civili est faende morte, destrutzioni e fàmene.
Unu paisu chi non nc’intrat nudda cun sa Sardigna si no esseret po unu filu invisìbile de 5mìla chilòmetros chi arribbat deretu a su sartu de Domunòas, in su Surcis, unu territòriu pòberu de traballu. Innoi dae su 2010 at abertu sa fàbrica de sa RWM Italia, cuntrollada dae is tedescos de sa Rheinmetall, aundi prima produiant esplosivos pro s’indùstria minerària e acanta immoi pagu prus o mancu 200 dipendentes faint bombas e munitziones impreadas dae diversos Paisos de su mundu.
A ispiegai ite nc’intrant sa Rwm e su Yemen est su New York Times. In su 2017 unu documentàriu fait su giru de su mundu. Su tìtulu est: “Comente is bombas italianas bocint una famìlia in su Yemen”. Sutatìtulu: “Speditzionis de bombas dae un’ìsula turìstica in Itàlia a s’Aràbia Saudita finas a is mortos civilis in su Yemen”. Medas de cuddas bombas diant arribbai dae sa Rwm de Domunoas.
Eja, ant iscritu “ìsula turìstica”. E s’ìsula turìstica chi nominant est propriu sa Sardigna. Non prus sceti spiagias, Costa Smeralda e centenàrios, immoi po is giornalis e televisionis de foras est fintzas s’ìsula de is bombas. A nai sa beridadi no est una novidadi, ca in Sardigna dae su segundu Pustigherra is bombas sunt de domo. Est aici dae cando s’ìsula est divennia riferimentu pro is esercitatzionis militaris de is natzionis de totu su mundu.
Umbras est unu podcast de Istòrias chi fueddat de inchiestas, fatos de crònaca, misterius ligaus a sa Sardigna. Su tìtulu de custa puntada est “bombas” e bolit contai comente est a bivi in un’ìsula militarizada.
Pigaus una mapa de sa Sardigna e una de s’Itàlia e signaus ogna àrea ocupada dae zonas militaris. Ispantu: s’Ìsula est sa regione prus militarizada de Itàlia paris cun su Friuli-Venètzia Giùlia.
Sa militarizatzione de sa Sardigna acadessit in 16 annos intre su 1956 e su 1972 cun s’inghitzu de is operatzionis in is polìgonos de su Sartu de Quirra, de Capo Teulada e Capo Frasca. In sa mapa però nci sunt fintzas s’aeroportu militari de Dèximu Mannu e sitos chi s’esercitu at torrau a sa Regione o lassau: est su casu de bases istratègicas comente a cudda pro is sommergìbilis nuclearis in Santu Stefano (Sa Madalena) e su centru de comunicatzione de s’Air Force (in pitzus de su Monte Limbara).
Aide Esu, prefesora de Sociologia a s’Universidade de Casteddu, in su libru “Violare gli spazi” publicadu dae “Ombre corte” at arregortu medas documentos a pitzus de sa presèntzia militari in Sardigna. Dae s’istùdiu chi at fatu bessit a campu sa bisione de sa Sardigna comente a una portaèreos. Po nai, po cumprendi mellus lìgeus ite iscriat su generale Leonardo Motzo in un’artìculu publicadu dae S’Unione Sarda in su 1956:
Sa morfologia de s’ìsula – montis piticus, montixeddus, pranus, assegurat totu is possibilidadis de addestramentu fintzas a Unidadis Coratzadas mannas chi abbisongiant de unu tretu mannu e a repartos specialis [..] ma prus che totu nci sunt logus aundi criai campus de aviatzione. […] In fines, s’àrea sana e su clima mediterràneu est ideali po sa permanèntzia de is òminis. Custas duas ìsulas, Sardigna e Còrsica – ma specialmenti sa Sardigna – si podent cunsiderai duas portaèreos mannas meda dae aundi aeroplanus e vèturas telecumandadas si podint fai partiri in totu is diretzionis.
Po cumprèndi comente sa Sardigna siat divènnia sa ‘portaèreos’ de su Mediterràneu tocat torrai a coa e castiai s’atividade diplomàtica chi nci fiat in cuddos annos intre Itàlia e Istados Unidos.
Is Istados Unidos imbucant in Sardigna gràtzias a su Bilateral Infrastructure Agreement (BIA). Custu documentu, chi galu oe est tenet medas partis cuadas, ponit is arregulas pro sa presèntzia de is fortzas militaris americanas in su territòriu italianu e aberit uficialmenti sa porta de sa Sardigna.
Epuru totu cumintzat cun sa saludi, non cun is mìssilis. In su 1946, sa Sardigna est in genugru: poberesa, analfabetismu e, mescamenti, malària. Su Piano Marshall aviadu dae is Istados Unidos pro torrai a pesai s’Europa a pustis de sa guerra, finantziat s’eliminatzione de sa maladìa cun un’operatzioni de bonìfica batida innantis dae tècnicos e militares americanos. In custa fase est forte sa dibata intre una realidade arretrada, sa de is sartos, e unu tempus prus modernu chi is militares punnant a rapresentai pro si guadangiai sa benevolentzia de is comunidades. Is giornalis de su periodu narant chi is basi militaris ant a portai traballu, innovatzionis gràtzias a is esperimentus pro sa cursa a s’ispàtziu, ant parai fronte a su perìgulu comunista.
Is resurtaus in Foghesu, bidda chi acasàgiat una parte manna de su Polìgonu de Quirra, dae su 1956 sunt rivolutzionàrios. Ddoe est una fotografia bècia, niedda e bianca, chi fait cumprèndi su chi est sutzedende: ammustrat su recùperu de unu mìssili chi benit trainadu dae unu giuu de boes circundau dae militaris e massajos chi ddos agiuant. Su mundu antigu e su nou chi s’atobiant. Sa modernidadi arribat totu in d’una e paris a is militares arribat sa richesa:
Dae su libru Hotel Nordamerica de Giacomo Mameli publicadu dae sa domu editora “Il Maestrale”.
Cuddos cun is isteddos arribbaiant a Foghesu a grupos, in is primus tempus dromiant comente podiant in is domos de sa bidda e in unas cantas famìlias cumintzaiant a intrai unu pagu de dinari. Mario Biccu, Giordano de Ersilia, Ettore de Defenza e àtrus aiant cumintzau a torrai a acontzai is domos, a agiùngiri unu o duos aposentos. Oràtziu de aposentos nde aiat agiuntu tres. E ddos doniamus in afitu, aici podìamus pagai sa reta pro is piciocus chi istudiaiant in su collègiu de is salesianos, in Lanusè b’aiat Giampaolo e Giuseppe, Tommaso fiat giai in su liceu clàssicu in Casteddu. […] Ponniri in afitu aposentos fiat comente a tènni una pensione. In pagos meses fiant nàscius tres tzilleris in prus, adopiadas is butegas de carnatzeris, aiat abertu sa prima butega de parruchiera pro fèminas, aberit in manera regulare sa potecaria […] E arribbat s’apaltu pro sa rete de s’abba e pro sa fogna.
Is caminos buidos fiant prenende-si de càmion. E fintzas de màchinas nieddas cun genti de importu chi beniat dae Roma. E arribbant giornalistas imbiados de is giornalis natzionalis ca su nùmene de foghesu e de sa regione istòrica sua, su Salto de Quirra, benit postu in relatzioni cun cantu sutzediat in unu mundu a tesu meda dae is misèrias nostras. Maistros de muru in bidda e operajos de Foghesu in sa “base”.
Sa genti, in bidda, pagu cumprendiat de cantu sutzediat a intro de sa base, su territòriu fiat off limits, serrau a filu ferru ispinosu. Chentze fait scit nudda, e cun ispantu mannu, sa prima ventura ispatziali europea, scientìfica, nascit in Sardigna. Sa Sardigna colat dae is nuraxis a is mìssilis, dae sa preistòria a s’astronàutica. Nascint finas paràulas noas. Non prus pastores, ferreris e massajos ma generale, capitanu e ingenieri. Saludi devenit: “Buongiorno”. A si biri: “Arrivederci”.
In cudda cursa po conchistai s’infinidu b’intrat fintzas Foghesu. Sa bidda de is crabas e de is pedras de fogu – in is annos de sa Guerra Fredda – devenit sa “Cape Canaveral italiana”, aici dda mutint giornalis europeos e americanos, mescamente is tedescos, is inglesos e is frantzesos. Arribbaiant “ispias ufitziales e nono” dae is States e dae Mosca. Is “ispias” americanas pigant domu a intro de sa “base”.
Is atividadis militaris duncas batint afaris e traballu. Ma cuant finas segretos, arriscos ambientales e forsis àtru puru. In custos logos s’allònghiat s’umbra de arcanos italianos e internatzionalis.
Po nai in su 1956 longu unu tretu de costa chi andat dae Capo Marrargiu a Poglina, intre is comunos de Bosa e S’Alighera nascit una base segreta.
Fait parte de su programa de sa Nato “Stay behind – operatzione Gladio” est a nai “abarrai cuaus” chi tenet s’obietivu de cuntrastrai s’espansione de s’Unione Soviètica. Est innoi difatis chi nascit su centru de addestramentu guastadores pro allenai corpus specialis prontos a intervenni. E est innoi chi s’organizatzione Gladio at a abarrai ativa finas a su 1990 cun funtziones informativas e de “sabotaggio”, segundu prus de calicuna persona pro controllai is comunistas e is partidos de manca in Itàlia. Is umbras imbòligant immoi puru custa organizatzione chi benit citada in processos chi pertocant is istrages neofascistas chi ant ghettau sanguini e orrori in s’istòria recenti italiana.
B’at àpidu però unu momentu chi sa Sardigna at arriscau meda, po mori de unu sommergibili. S’Hartford, unu sutamarinu a propulsioni nucleari, fait parti de sa flota de is Istadus Unius chi dae 1972, gràtzias a un’acordiu cun s’Itàlia, aiant abertu chentza de fait sciri nudda a nemus, una base militare in s’ìsula de Santu Istèvini (Stefanu?) a intro de sa Madalena.
In su mese de ladàmini de su 2003 bessende dae su portu, su sommergibili, armadu e forsis finas cun testadas atomicas, pigat un’iscògliu in su mari in s’oru de Caprera a pagu prus o mancu centu metros dae sa costa. Propriu in cuddas dies unu sonu comente un’esplosioni scidat in sa note totu sa Madalena. Custu però benit prima ligau a un’aparechiu e a pustis a unu terremotu in Còrsica.
Nemus però galu scit calincuna cosa de s’incidenti. Sa cosa bessit a campu sceti su 10 de santandria. Tando ndi iscrient totus, sa notizia arribat in sa prima pagina de is giornalis localis e natzionalis. Segundu su Corriere della Sera, uficialmenti s’incidenti est pagu cosa mancari in realtadi su sommergìbili aiat tentu meda dannus. A d’ònnia manera Sa Madalena non teniat unu pranu de emergenza po evacuai totu sa populatzione. A pustis de sa chistione mediàtica chi fiat nascia dae custu fatu in su 2005, su ministru de sa Difesa italianu, Antonio Martino, in paris cun Donald Rumsfeld segretariu a sa difesa Usa firmant unu patu pro serrare sa base americana.
Ma sa cosa chi prus fait arrennegu dae prus de binti annos est un’àtra e tenet unu nòmini e unu sangunau: Sìndrome de Quirra. In su 2001 su mèdicu e sìndigu de Bidda de Putzu, comunu chi est a intro de s’àrea de su polìgonu, fueddat de una pariga de casos de tumore intre is persones chi curat e chi bivint a làcana de sa base. Colat unu pagus de tempus e si cumintzat a fueddai fintzas de maladias intre is militaris chi ant traballadu innoi. Un’istùdiu de s’Asl bogat a campu istòrpios intre is animales chi benint allevaus in s’àrea de su polìgonu cando non nce sunt esercitatzionis e in un’àrea a tesu 2,5 chilòmetros: animales nàscios deformes, strumìngios, brentis isperradas, origas in càmbiu de is ogos. Bastat custu a su Procuradore de sa Repùblica de Lanusè, Domenico Fiordalisi, pro fairi partiri un’indagini. Est su 2011, s’arribbat adderetura a secuestrai 12 ètaros de su polìgonu, non fiat mai acontessiu prima in Itàlia. De prus: in su polìgonu benint impreados mìssilis anticarru Milan posca essidos de produtzioni ca conteniant tòriu, una sustanza radioativa perigulosa meda chi s’isperdit in su raju de 2 o 3 chilòmetros dae su logu de isparu finas a su bersàlliu.
Custa est s’intervista fata dae sa profesora Aide Esu a Carlo su fìllu de un’allevadori chi teniat s’azienda in su polìgonu, eja eis intendiu beni a intro de su poligonu. Cando fiat pipiu a pustis de is esercitatzionis a s’ispissu giogaiat in is campos cun su fradi:
Cando is mìssilis perdiant orrogus mannus aici de combustìbile sòlidu su giogu nostru fiat su de ddos recuperari. Tipu, duas oras a pustis de sa partèntzia de is mìssilis in deretura nos donaiant su permissu de imbucai. Duncas intraìaus pro ciccai su chi abarraiat. Chie nde agataiat de prus binciat! Nde tenia cascitas prenas. Scis ite bolit nai cascitas? Cartucias, bruvura, orrogus de combustìbili. In pràtica fiat su propellenti, su chi ddos fait artziai… De cuddu, inguni nde tenia in cantidadi industriali. A dexi annos, dòixi annos, su giogu preferidu nostru fiat su de ddi donai fogu e bìri comente brusiaiat, ca est impossìbile a ddu istudai, mancari si ddu ghettas in s’abba non s’istudat. Fiat su giogu preferidu nostru.
Su fradi de Carlo est mortu pro mori de una leucemia. Ddu scio a ite seis pensendi. No, non b’at perunu ligàmini cun cuddos mìssilis arregortos cando fiat pipiu e cun s’incuinamentu de su territòriu. A su mancu segundu sa giustìtzia no est aici. S’indàgine de sa Procura de Lanusè no est arrennescia a dimustrai s’aumentu de is maladias intre sa populatzione residente e intre is militaris interessados e no est nimmancu resèssia a dimustrai sa relatzione càusa -efetu intre incuinantes e càusas de morte. Su primu protzessu dd’ant serradu in su 2021.
Bene si pensais chi est totu, no. No est totu. Calaus a su polìgonu de Capo Teulada acanta dae is annos ‘50 numerosas fortzas militaris s’addestrant in esercitatzionis de guerra. Bombas, ballas, ratzos, incursiones cun veturas coratzadas in terra e mari ant mudadu unu territòriu mannu 7200 ètaros.
Ddu narat sa Procura, custa borta sa de su Tribunale de Casteddu, chi at abertu un’inchiesta po disastru ambientali sighendi una denuntzia fata de is familiaris de unos cantos persones chi biviant in sa zona e mortas po mori de tumori de su sànguini.
In su polìgonu esistet una zona in particulare, si mutit Penìsula Delta, acanta dae su 2008 a su 2016, ant isparau 860mìla corpus de addestramentu, cun 11.875 mìssilis, paris a 556milli chilos de materiale bèllicu.
Custa penisula non dd’ant bonificada, immoi puru b’at bombas chi podint esplodiri. Su perìgulu est aici grae chi in sa penìsula non podent intrare ni òmines ni veturas militaris.
Ah boleis sciri de su processu, de is mortos de tumore? A oe no ant dimustrau calicuna correlatzione cun s’incuinamentu. Su disastru ambientale? Is generales indagados dd’ant assòlvios. No est istau nemus.
